Фин тілі туралы қызықты мәліметтер

Еуропаның тілдік әртүрлілігі алғашқы қарағанда көрінгеннен әлдеқайда бай – көбіне роман және герман тілдерімен байланыстырылатын бұл құрлықтың солтүстік және шығыс бөліктерінде мүлде басқа лингвистикалық әлемдер сақталған. Еуропа тілдерінің ішінде фин тілі ерекше орын алады: ол неміс, француз немесе орыс тілдеріне туыстас емес және өзінің құрылымы жағынан кез келген көршілес скандинав тілдерінен гөрі венгр және эстон тілдеріне жақынырақ. Үндіеуропалық тілдерде сөйлейтіндердің көпшілігі үшін фин тілі – нағыз сынақ, өйткені оның грамматикасы жыныс, септік және етістіктің жіктелуі сияқты үйреншікті категорияларға мүлде ұқсамайтын қағидаларға негізделген. Сонымен бірге осы сырттай күрделі болып көрінетін жүйенің астарында таңғаларлық логика мен бірізділік жатыр, және оны шын мәнінде үйренуге бел буғандардың барлығы дәл осы қасиеттерін жоғары бағалайды.

1. Фин тілі Орал тілдер семьясына жатады және оның фин-угор тармағына кіреді. Қазіргі тілдердің ішінде фин тіліне ең жақын туыстар – эстон және карел тілдері, және осы үш тілдің иелері белгілі бір төзім мен ниет болған жағдайда бір-бірін түсіне алады, дегенмен айырмашылықтар айтарлықтай үлкен. Венгр тілі де осы тілдер семьясына кіреді, алайда оның туыстығы соншалықты алыс болғандықтан, өзара түсіністік мүлде жоқ.
2. Фин тілінде шамамен 5–5,5 миллион адам сөйлейді – негізінен Финляндияда және ішінара Швецияда, мұнда ол ұлттық азшылықтардың ресми тілдерінің бірі ретінде танылған. Сөйлеушілер саны салыстырмалы түрде аз болғанына қарамастан, фин тілі дамыған әдеби дәстүрге, бай ғылыми терминологияға ие және фин қоғамының барлық салаларында белсенді түрде қолданылады.
3. Фин тілінде грамматикалық жыныс категориясы мүлде жоқ – ер жынысы, әйел жынысы немесе орта жыныс қолданылмайды. Барлық зат есімдер адамдарды, жануарларды немесе заттарды білдіруіне қарамастан бірдей грамматикалық формаларды пайдаланады. Тіпті үшінші жақтағы «hän» есімдігі де жынысты ажыратпайды және «ол» (ер) және «ол» (әйел) мағынасында бірдей қолданылады, бұл гендерлік айырмашылықтарға үйренген адамдар үшін бастапқыда түсініксіз болуы мүмкін.
4. Фин тілінде он бес септік бар, олардың әрқайсысы нақты кеңістіктік немесе грамматикалық қатынасты білдіреді. Олардың ішінде қозғалыс бағытын және орналасу орнын дәл жеткізетін алты жергілікті септік бар, оларды жеткізу үшін орыс немесе ағылшын тілдерінде бірнеше предлог қолдану қажет болар еді. Мысалы, фин тілінде «бетінде болу», «бетіне қарай қозғалу» және «бетінен қозғалу» сияқты ұғымдар жеке септіктер арқылы беріледі.
5. Фин тілінде предлогтар іс жүзінде қолданылмайды – олардың қызметін септік жалғаулары мен послелогтар атқарады. Орыс тіліндегі «үстелде» деген тіркестің орнына фин тілінде «үстел» сөзіне тиісті септік жалғауы жалғанады. Бұл ерекшелік фин сөйлемдерін орыс немесе ағылшын тілдеріндегі аудармалармен салыстырғанда ықшам әрі жинақы етеді.
6. Фин орфографиясы еуропалық тілдердің ішіндегі ең бірізді жүйелердің бірі болып саналады. Әрбір әріп бір ғана дыбысты білдіреді, және әрбір дыбыс бір ғана әріппен беріледі, ал бұл қағидадан ауытқулар өте сирек кездеседі. Оқу ережелерін бір рет меңгерген адам кез келген фин мәтінін еш қиындықсыз дауыстап оқи алады, тіпті мәтіннің мағынасын түсінбесе де.
7. Фин тілінде дыбыстың ұзақтығы мағына ажырататын қызмет атқарады – қысқа және ұзын дауысты немесе дауыссыз дыбыстар әртүрлі сөздерді білдіреді. Жазуда ұзақтық әріпті екі рет жазу арқылы көрсетіледі, сондықтан фин мәтіндерінде қайталанатын әріптер жиі кездеседі. Мысалы, «tuli» сөзі «от» дегенді білдіреді, «tuuli» – «жел», ал «tulli» – «кеден», яғни тек бір дыбыстың ұзақтығы сөз мағынасын өзгертеді.
8. Дауысты дыбыстар үндестігі – бір сөз ішіндегі дауыстылардың белгілі бір топқа жатуы – фин тілінің және басқа да орал тілдерінің маңызды ерекшелігі болып табылады. Артқы қатардағы дауыстылар (а, о, у) алдыңғы қатардағы дауыстылармен (ә, ө, ү) бір сөз ішінде қатар қолданылмайды, және бұл заңдылық жалғауларға да әсер етеді – олар түбірдегі дауысты дыбыстарға байланысты өзгеріп отырады.
9. Фин тілінде грамматикалық ережелерден ауытқулар өте аз, бұл оны көптеген еуропалық тілдерден айтарлықтай ерекшелейді, өйткені басқа тілдерде әрбір ереже ондаған ерекшеліктермен қатар жүреді. Мұндай жүйелілік бір жағынан негізгі қағидаларды меңгеруді жеңілдетеді, ал екінші жағынан бастапқыда үйреншікті емес болып көрінетін көптеген ережелерді есте сақтауды талап етеді.
10. Фин тілінің сөздік қоры көбінесе өз түбірлерінен қалыптасады, ал кірме сөздер салыстырмалы түрде аз қолданылады. Орыс тілінде шетелдік сөздер қолданылатын жағдайларда фин тілінде жиі өз сөздері жасалады: мысалы, «телефон» – «puhelin» («сөйлейтін құрал»), «компьютер» – «tietokone» («білім машинасы»), ал «auto» сөзі кірме болғанымен, көптеген техникалық терминдер фин тілінде өздігінен жасалған.
11. Фин эпосы «Калевала», оны Элиас Лённрот 1835 жылы жинақтап жариялаған, фин ұлттық бірегейлігінің қалыптасуында ерекше рөл атқарды және басқа мәдениеттердегі Інжіл немесе Гомер поэмаларымен салыстыруға болады. Дәл осы шығарма Дж. Р. Р. Толкинге шабыт беріп, оның Орта жер тілдерінің, әсіресе квенья тілінің қалыптасуына әсер етті, оның фонетикасы мен грамматикасында фин тілінің ықпалы айқын байқалады.
12. XIX ғасырға дейін фин тілі негізінен шаруалардың ауызекі тілі болған, ал ресми жазба, білім беру және діни рәсімдер Финляндияда швед тілінде жүргізілген. Әдеби фин тілі негізінен XIX ғасырда ұлттық романтикалық қозғалыс барысында қалыптасқан, және дәл осы кезеңде ғылыми және публицистикалық терминологияның үлкен бөлігі ана тілінде жасалған.
13. Бүгінгі күнге дейін фин және швед тілдері Финляндияның ресми мемлекеттік тілдері болып табылады. Ел халқының шамамен 5 пайызын құрайтын швед тілінде сөйлейтін азшылыққа байланысты барлық ресми құжаттар, жол белгілері және мемлекеттік мекемелер екі тілді қолдануға міндетті. Бұл екітілділік фин жерлерінде ғасырлар бойы швед үстемдігі болғанының нәтижесі болып табылады.
14. Сөйлеу фин тілі әдеби тілден соншалықты ерекшеленеді, кейбір лингвистер оларды екі бөлек регистр ретінде қарастырады. Күнделікті сөйлеуде буындар қысқарады, жалғаулар редукцияланады, және сөйлемдер басқа модельдер бойынша құрылады. Сондықтан оқулықтар арқылы фин тілін үйренген шетелдіктер кейде еркін сөйлесуді түсінуде қиындықтарға тап болады.
15. Фин диалектілері өте алуан түрлі және бірнеше үлкен топтарға бөлінеді – батыс, шығыс және солтүстік диалектілер. Мысалы, Раума аралы тұрғындарының диалектісі соншалықты ерекше, оны көптеген финдердің өзі түсінуде қиындық көреді. Соған қарамастан, әдеби тіл барлық сөйлеушілер үшін ортақ негіз болып табылады.
16. Фин тілінде артикльдер қолданылмайды – анық немесе анықталмаған артикльдер мүлде жоқ. «Үстел», «осы үстел» және «бір үстел» арасындағы айырмашылық сөз тәртібі, септік формалары және контекст арқылы беріледі. Бұл ерекшелік бастапқыда қарапайым болып көрінгенімен, іс жүзінде контексті терең түсінуді талап етеді.
17. «Sauna» сөзі фин тілінен әлемнің көптеген тілдеріне өзгеріссіз енген санаулы сөздердің бірі болып табылады. Сауна фин мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылады, және дәл финдер оны әлемнің көп бөлігіне таныстырған. Финляндияның өзінде бес жарым миллион тұрғынға шамамен үш миллион сауна келеді, бұл автомобильдер санынан да көп.
18. «Sisu» фин сөзі – ерекше төзімділік, қиындықтарға қарсы тұру қабілеті және ішкі күшті білдіретін ұғым – елден тыс жерлерде де кеңінен танымал болды. Бұл ұғым басқа ешбір тілде дәл баламасы жоқ және финдер үшін ұлттық мінездің негізгі қасиеттерінің бірі болып саналады.
19. Фин тіліндегі компьютерлік терминология Финляндия тіл институтының ерекше назарында болады. Мамандар жаңа техникалық ұғымдарға фин тіліндегі баламаларды үнемі жасап, ұсынады, ағылшын терминдерін тікелей көшіріп алудан аулақ болуға тырысады. Бұл ұсыныстардың бір бөлігі күнделікті сөйлеуде орнықса, кейбірі ресми мәтіндер деңгейінде ғана қолданылады.
20. Фин тілінде болашақ шақ жеке грамматикалық категория ретінде жоқ – оның қызметін осы шақ пен контекст немесе уақытты білдіретін үстеулер атқарады. Мұндай құбылыс әлемнің көптеген тілдерінде кездеседі, бірақ орыс немесе ағылшын тілдерінің тасымалдаушылары үшін бұл ерекше көрінеді.
21. Танымал фин жазушысы Туве Янссон, Муми-тролльдер әлемін жасаушы, өзінің кітаптарын бастапқыда швед тілінде жазған – бұл оның ана тілі болған. Бұл жағдай фин мәдениетінің екітілді табиғатын айқын көрсетеді, онда швед және фин тілдері ұзақ уақыт бойы әдеби шығармашылықта қатар қолданылған.
22. Фин тілі Еуропалық одақтың ресми тілдерінің бірі болып табылады, бұл барлық еуропалық заңнаманың толық көлемде фин тіліне аударылуын талап етеді. Мыңдаған құқықтық актілер үшін фин тілінде заң терминологиясын жасау лингвистер мен заңгерлерден үлкен күш-жігерді талап етіп, фин тілінің заманауи мемлекеттік басқару тілі ретіндегі жетілгендігін көрсететін маңызды сынақ болды.

Фин тілі – еуропалық тіл кеңістігінің қаншалықты алуан түрлі екенін дәлелдейтін айқын мысал, және шынайы экзотика кейде таныс географиялық аймақтардың өзінде жасырынғанын көрсетеді. Оны үйрену қалыптасқан лингвистикалық категориялардан бас тартып, мүлде басқа тілдік құрылымдарды меңгеруді талап етеді, алайда дәл осы ерекшелік фин тілін интеллектуалдық тұрғыдан ерекше қызықты етеді. Грамматиканың бірізділігі, орфографияның айқындығы және сөзжасам мүмкіндіктерінің байлығы бұл тілді тек қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар лингвистикалық қызығушылық нысанына айналдырады. Фин тілі тілдің тек ақпарат жеткізу құралы емес, сонымен қатар әлемді көру мен құрылымдаудың ерекше тәсілі екенін еске салады.