Өсімдіктер әлемі сан алуан пішінімен, түсімен және қоршаған ортаға бейімделу ерекшеліктерімен адамзатты әрдайым таңғалдырып келеді. Солардың арасында ғасырлар бойы ғалымдардың, бағбандардың және табиғат сүйер қауымның ерекше қызығушылығын тудырып келе жатқан гүлдер бар. Осындай ғажайып өсімдіктердің бірі – орхидеялар. Олар өзінің қайталанбас сұлулығымен ғана емес, сансыз түрлерімен және ерекше тіршілік ету қабілетімен де әйгілі. Бұл мақалада біз Сіздер үшін орхидеялар туралы 30 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.
- Орхидеялар гүлді өсімдіктер арасындағы ең ірі тұқымдастардың бірі болып саналады. Қазіргі таңда ғалымдар олардың 28 мыңнан астам табиғи түрін анықтаған. Ал селекционерлердің еңбегі нәтижесінде жүздеген мың будан сұрыптар шығарылды.
- Бұл гүлдерді Антарктидадан басқа барлық дерлік құрлықтан кездестіруге болады. Олар тропиктік ормандарда, таулы өңірлерде, далалы аймақтарда және тіпті Арктикаға жақын аумақтарда да өседі. Әртүрлі орта олардың тіршілік ету тәсілдерінің алуан болуына ықпал етті.
- Көптеген орхидеялар ағаштарға жабысып өссе де, паразит болып саналмайды. Олар ағаштың қабығын тек тірек ретінде пайдаланады әрі көбірек жарық алуға ұмтылады. Қоректік заттарды жаңбыр суынан, ауадан және шіріген органикалық қалдықтардан алады.
- Орхидея тұқымдары өсімдіктер дүниесіндегі ең ұсақ тұқымдардың қатарына жатады. Олардың ішінде қоректік заттардың қоры өте аз болады. Сондықтан көктеп шығуы үшін арнайы саңырауқұлақпен өзара пайдалы байланыс түзуі қажет.
- Кейбір орхидеялар ондаған жыл бойы өмір сүре алады. Үй жағдайында дұрыс күтім жасалса, олар жиырма жылдан астам уақыт бойы гүлдеп тұруы мүмкін. Табиғаттағы кейбір дарақтардың жасы бұдан да ұзақ болады.
- Бұл тұқымдасқа жататын гүлдердің көлемі өте әртүрлі келеді. Кейбір түрлерінің диаметрі бірнеше миллиметр ғана болса, басқаларының гүлдері 40 сантиметрге дейін жетеді. Мұндай айырмашылық өсімдіктер арасында сирек кездеседі.
- Орхидеялардың көпшілігі жәндіктерді ерекше тәсілмен тартады. Кейбірі тәтті хош иіс бөледі, ал өзгелері белгілі бір аралардың немесе жарғаққанаттылардың аналықтарына ұқсап кетеді. Осындай айла тозаңның бір гүлден екіншісіне тасымалдануына мүмкіндік береді.
- Кейбір түрлердің иісі өте күшті болады. Бірі ванильді, балды, цитрусты немесе шоколадты еске салса, енді бірі шіріген заттың иісіне ұқсайды. Мұның бәрі белгілі бір тозаңдандырғыштарды тартуға бағытталған.
- Әлемге әйгілі ваниль дәмдеуіші орхидеялардың белгілі бір түрлерінің жемісінен алынады. Ең көп пайдаланылатын түрі – Vanilla planifolia. Табиғи ванильді өңдеу күрделі болғандықтан, оның бағасы жасанды алмастырғыштардан әлдеқайда жоғары.
- Кейбір орхидеялардың гүлдері бірнеше сағат қана ашық тұрады. Егер осы уақыт ішінде жәндік келіп үлгермесе, тұқым түзу мүмкіндігі күрт төмендейді. Ал басқа түрлері бірнеше ай бойы сәнін жоғалтпайды.
- Тропиктік орхидеялардың көптеген түрлерінде тамырлар фотосинтезге қатыса алады. Оларды қаптап тұратын ерекше кеуекті қабат жаңбырдан немесе таңғы шықтан ылғалды тез сіңіреді. Соның арқасында өсімдік құрғақ кезеңдерді жеңіл өткереді.
- Ежелгі халықтар орхидеяларды түрлі аңыздармен байланыстырған. Олар бұл гүлдерді сұлулықтың, молшылықтың және үйлесімнің белгісі деп санаған. Сондықтан мұндай өсімдік ерекше құрметтің белгісі ретінде сыйға тартылған.
- XIX ғасырда Еуропада «орхидея қызбасы» деп аталатын құбылыс кең таралды. Бай коллекционерлер сирек кездесетін үлгілер үшін орасан зор қаражат төлеуге дайын болды. Кейбір экспедициялар жаңа түрлерді іздеу мақсатында ғана ұйымдастырылған.
- Орхидеялардың кейбір түрлері тек жартастарда өседі. Олардың тамырлары ұсақ жарықтарға еніп, тік беткейлерге мықтап бекінеді. Осылайша олар басқа өсімдіктермен бәсекелестіктен құтылады.
- Бұл гүлдердің түс гаммасы өте бай. Ақ, қызғылт, сары, жасыл, күлгін, қошқыл қызыл және қараға жақын реңктер кездеседі. Ал табиғатта толық көк түсті орхидея әзірге анықталмаған, сондықтан мұндай гүлдер көбіне қолдан боялады.
- Үйде өсірілетін көптеген сұрыптар жылына бірнеше рет гүлдей алады. Ол үшін жеткілікті жарық, дұрыс суару және қолайлы температура қажет. Осындай күтім жаңа гүлсағақтардың пайда болуына ықпал етеді.
- Орхидеялар түрлі табиғи жағдайларға жақсы бейімделген. Олардың арасында жерде өсетін, ағашқа бекінетін және тіпті жер астында тіршілік ететін түрлер де бар. Әрқайсысы өз ортасына сай ерекше қасиеттерге ие.
- Кейбір сирек түрлер Жер шарының өте шағын бөлігінде ғана кездеседі. Табиғи мекенінің жойылуы олардың санының азаюына әкеледі. Сондықтан мұндай өсімдіктер ерекше қорғауға алынған.
- Басқа көптеген бөлме өсімдіктерінен айырмашылығы, орхидеялар тым жиі суаруды ұнатпайды. Ылғалдың шамадан тыс жиналуы уақытша құрғақтықтан әлдеқайда қауіпті. Үй жағдайындағы өсімдіктердің жиі қурауына дәл осы себеп әсер етеді.
- Кейбір түрлердің гүлдерінің құрылысы ерекше симметриямен ерекшеленеді. Жәндік гүлдің ішіне белгілі бір бағытпен ғана кіре алады. Соның нәтижесінде тозаңдану тиімділігі артады.
- Ғалымдар төмен температураға төзімді орхидеяларды да анықтаған. Кейбір жабайы түрлер қар астында қыстап шығады. Көктем келгенде олар қайтадан жапырақ жайып, гүл ашады.
- «Орхидея» атауы ежелгі грек тіліндегі «түйнек» деген мағынаны білдіретін сөзден шыққан. Бұл атау кейбір еуропалық түрлердің жер асты түйнектерінің пішініне байланысты берілген. Кейіннен ол бүкіл тұқымдастың ғылыми атауына айналды.
- Табиғатта саусақтың ұшына ғана сыятын өте кішкентай орхидеялар бар. Соған қарамастан олардың гүлдерінің құрылысы ірі түрлерден еш кем емес. Микроскоп арқылы қарағанда мұндай гүлдер ерекше әсер қалдырады.
- Кейбір орхидеялар белгілі бір саңырауқұлақтармен ғана бірге тіршілік ете алады. Мұндай серіктестік болмаса, тұқымдары өнбейді әрі жас өсімдіктер дамымайды. Сондықтан олар қоршаған ортадағы өзгерістерге өте сезімтал келеді.
- Орхидеялар ғылыми зерттеулерде жиі қолданылады. Мамандар олардың көбею ерекшеліктерін, генетикасын және басқа тірі ағзалармен байланысын зерттейді. Бұл мәліметтер гүлді өсімдіктердің эволюциясын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.
- Көптеген мемлекеттерде тек орхидеяларға арналған ботаникалық бақтар бар. Онда сирек кездесетін түрлер сақталып, жойылып кету қаупі бар өсімдіктер көбейтіледі. Сонымен қатар келушілерге арналған танымдық бағдарламалар ұйымдастырылады.
- Кейбір түрлердің гүлдерінің түсі уақыт өте өзгереді. Жаңадан ашылған гүлдер ашық реңкті болса, кейінірек түсі біртіндеп бәсеңдейді. Бұл жәндіктерге жаңа гүлдерді оңай ажыратуға көмектеседі.
- Қазіргі бөлме орхидеяларының көптеген будандары ондаған жыл бойы жүргізілген селекциялық жұмыстардың нәтижесінде алынған. Мамандар ірі гүлді, ұзақ гүлдейтін әрі үй жағдайына төзімді сұрыптарды шығаруға ұмтылды. Соның арқасында бұл өсімдіктерді өсіру әлдеқайда жеңілдеді.
- Орхидеялар нәзіктік пен талғампаздықтың белгісі ретінде кеңінен танылған. Олардың бейнесі сурет өнерінде, зергерлік бұйымдарда, әдеби шығармаларда және интерьер безендіруінде жиі кездеседі. Осындай танымалдығы ғасырлар бойы сақталып келеді.
- Сырттай өте нәзік көрінгенімен, көптеген орхидеялар таңғаларлықтай төзімді келеді. Қарапайым күтім ережелері сақталса, олар жыл сайын молынан гүлдейді. Сұлулықтың, ерекше құрылыстың және бай тарихтың үйлесуі бұл өсімдіктерді әлемдегі ең сүйікті гүлдердің біріне айналдырды.
Орхидеялар табиғаттың сұлулық пен өміршеңдікті үйлестіре алатынын айқын көрсетеді. Әрбір түрдің өзіндік ерекшелігі бар, сондықтан бұл өсімдіктерге деген қызығушылық ешқашан бәсеңдемейді. Осындай ғажайып гүлдерді зерттеу табиғаттың алуан түрлілігін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Орхидеялар жайлы көбірек білген сайын олардың қайталанбас сұлулығына деген сүйсініс арта түседі.
