Жазу жүйесі адамзат тарихындағы ең маңызды өнертабыстардың бірі болып саналады. Оның арқасында адамдар білімді сақтап, заңдарды бекітіп, оқиғаларды келесі ұрпаққа жеткізе алды. Тасқа, сазға, теріге, қағазға және басқа да материалдарға түсірілген таңбалар арқылы адамдар өз замандастарымен ғана емес, ғасырлар кейін өмір сүретін ұрпақтармен де байланыс орнатты. Әрбір жазу жүйесі оны жасаған немесе пайдаланған халықтың тілі мен мәдениетінің ерекшеліктерін көрсетеді. Осы мақалада біз Сіздер үшін жазу жүйелері туралы 30 қызықты әрі танымдық мәлімет жинадық.
- Алғашқы жазу жүйелері бес мың жылдан астам уақыт бұрын пайда болған. Олар астықты, малды, салықтарды және сауда мәмілелерін есепке алу қажеттілігінен туындады. Сондықтан жазу алғашында әдебиет үшін емес, шаруашылық мақсатта қолданылған.
- Ең көне жазу түрлерінің бірі – шумер сына жазуы. Оның таңбалары жұмсақ сазға арнайы таяқшамен түсірілген. Кепкеннен кейін мұндай тақташалар мыңдаған жыл бойы сақтала алған.
- Ежелгі Мысыр иероглифтері суреттерді, дыбыстарды және мағыналық белгілерді қатар қолданған. Бір таңба затты, дыбысты немесе тұтас ұғымды білдіруі мүмкін еді. Сондықтан бұл жазуды оқу ұзақ уақыт бойы қиын болып келді.
- Мысыр иероглифтерін шешуге Розетта тасы көмектесті. Онда бір мәтін бірнеше түрлі жазу түрімен берілген болатын. Ғалымдар оларды салыстыра отырып, көне мәтіндердің мағынасын түсінді.
- Әліпбилік жазудың пайда болуы мәдениет тарихындағы үлкен қадам болды. Жүздеген немесе мыңдаған таңбаның орнына адамдарға аз ғана әріпті меңгеру жеткілікті еді. Бұл сауаттылықтың кең таралуына ықпал етті.
- Финикия әліпбиі көптеген кейінгі жазу жүйелеріне әсер етті. Одан грек, латын және басқа да әліпбилер дамыды. Осы арқылы оның мұрасы әлемнің көптеген халықтарына жетті.
- Грек әліпбиінің ерекшелігі – онда дауысты дыбыстардың анық белгіленуі. Бұл мәтінді оқуды жеңілдетті. Мұндай тәсіл Еуропадағы көптеген жазу дәстүрлеріне ықпал етті.
- Латын әліпбиі қазіргі кезде ең кең таралған жазу жүйелерінің бірі болып саналады. Оны көптеген еуропалық халықтар және басқа құрлықтардағы көптеген елдер пайдаланады. Мұндай кең таралуға тарих, ғылым және білім саласының дамуы әсер етті.
- Кирилл жазуы грек әліпбиінің негізінде жасалған. Оған славян тілдеріне тән дыбыстарды белгілеу үшін қосымша әріптер енгізілген. Қазіргі уақытта ол орыс, украин, болгар, серб, қазақ және басқа да тілдерде қолданылады.
- Қытай жазуы әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан ең көне жүйелердің бірі саналады. Оның таңбалары көбіне жеке дыбысты емес, белгілі бір мағынаны білдіреді. Сондықтан әртүрлі қытай диалектілерінде сөйлейтін адамдар бір жазбаны түсіне алады.
- Жапон жазуы бірден бірнеше жүйеден тұрады. Онда кандзи иероглифтерімен қатар хирагана және катакана буындық таңбалары қолданылады. Осындай құрылым әртүрлі сөздерді икемді түрде жазуға мүмкіндік береді.
- Корейдің хангыль жазуы XV ғасырда жасалған. Ол қарапайым халықтың сауатын жеңіл ашу үшін арнайы әзірленген. Таңбалардың құрылысы дыбыстардың айтылу ерекшеліктерін көрсетеді.
- Араб жазуы оңнан солға қарай жазылады. Әріптердің пішіні сөз ішіндегі орнына байланысты өзгеруі мүмкін. Осы ерекшелік мәтінге ерекше көркемдік береді.
- Иврит жазуы да оңнан солға қарай бағытталады. Ежелгі мәтіндерде дауысты дыбыстар жиі белгіленбеген. Кейінірек оларды нақты көрсету үшін арнайы белгілер енгізілді.
- Үндістандағы көптеген жазу жүйелері еуропалық әліпбилерден өзгеше құрылған. Көп жағдайда бір таңба дауыссыз дыбыс пен оған тіркелген дауыстыны бірге білдіреді. Сондықтан мұндай жүйелер әріптік-буындық жазулар қатарына жатады.
- Кейбір жазулар сәнді өрнекке ұқсайды. Мысалы, грузин жазуы дөңгелек әрі әсем пішінімен ерекшеленеді. Оның көрінісі басқа көптеген жазулардан бірден байқалады.
- Армян әліпбиі V ғасырдың басында жасалған. Ол армян халқының әдебиеті мен мәдениетінің дамуына үлкен ықпал етті. Соның арқасында көптеген көне мәтіндер сақталып қалды.
- Руналық таңбаларды ежелгі герман халықтары пайдаланған. Олар тасқа, ағашқа, қаруға және әшекейлерге қашалып жазылған. Мұндай жазбалар көбіне қысқа болған.
- Көне түркі жазуы түркі халықтарының тілдерін жазу үшін қолданылған. Оның ең белгілі үлгілері Орхон ескерткіштері болып табылады. Бұл мәтіндер Орталық Азия тарихын зерттеуде ерекше маңызға ие.
- Барлық көне жазулар толық шешілген жоқ. Мысалы, Үнді аңғары өркениетінің жазуы әлі күнге дейін зерттеліп жатыр. Ғалымдар оның таңбаларын толық түсіндіре алған жоқ.
- Майя өркениетінің жазуы да ұзақ уақыт бойы жұмбақ болып келді. Кейінгі зерттеулер оның билеушілердің есімдерін, күндерді және тарихи оқиғаларды жеткізетінін көрсетті. Бұл жаңалықтар ежелгі Америка өркениеттері туралы түсінікті кеңейтті.
- Жазуға қолданылған материалдар таңбалардың пішініне әсер етті. Сазға сына тәрізді із түсіру ыңғайлы болса, тасқа түзу сызықтарды қашау жеңіл болған. Ал қылқалам жұмсақ әрі иілген сызықтар жасауға мүмкіндік берген.
- Әртүрлі халықтарда жазу бағыты да әртүрлі болды. Кейбіреулері солдан оңға жазса, басқалары оңнан солға жазған. Ежелгі дәуірде жоғарыдан төмен қарай жазылған мәтіндер де кездескен.
- Сөздер арасындағы бос орындар бірден пайда болған жоқ. Көптеген көне мәтіндерде сөздер бір-бірінен ажыратылмай жазылған. Қазіргі оқырман үшін мұндай мәтінді оқу өте қиын болар еді.
- Тыныс белгілері де біртіндеп қалыптасты. Алғашқы жазбаларда нүкте, үтір немесе сұрақ белгісі болмаған. Кейін олар сөйлем құрылымын түсінуді жеңілдетті.
- Жазу заңдарды өзгеріссіз сақтауға мүмкіндік берді. Ауызша айтылған ереже ұмытылуы немесе өзгеруі мүмкін. Ал жазылған мәтінді қайта тексеруге болады.
- Көптеген халықтар тарих барысында бірнеше рет жазу жүйесін ауыстырған. Бұған дін, саясат, білім немесе мәдени байланыстар әсер еткен. Мұндай өзгерістер қоғам өміріндегі маңызды кезеңдерді көрсетеді.
- Кейбір тілдер бірнеше жазу жүйесін қатар пайдаланады. Мысалы, серб тілі кирилл және латын әліпбилерімен жазыла алады. Бұл құбылыс жазудың тек дыбыстарды ғана емес, мәдени дәстүрлерді де білдіретінін көрсетеді.
- Заманауи технологиялар жазу жүйелерінің дамуына жаңа мүмкіндік ашты. Сандық қаріптердің арқасында жүздеген тілде мәтін теруге болады. Бұл сирек қолданылатын жазуларды сақтауға көмектеседі.
- Жазу жүйелері бүгінгі күні де дамуын жалғастырып келеді. Жаңа таңбалар пайда болып, ережелер нақтыланып, мәтіндерді тарату тәсілдері өзгеруде. Дыбыс пен бейне технологиялары дамыған заманда да жазу адамзат мәдениетінің негізгі құралдарының бірі болып қала береді.
Жазу жүйелері адамзаттың шығармашылық қабілеті мен ойлау ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Әрбір таңба жүйесі белгілі бір халықтың тарихын, тұрмысын және рухани мұрасын сақтайды. Оларды зерттеу көне өркениеттерді де, қазіргі қоғамдарды да тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Сондықтан жазу жүйелеріне деген қызығушылық ешқашан жоғалмайды, өйткені олар өткен мен болашақты байланыстыратын маңызды көпір болып саналады.
