Жануарлар қоршаған ортаға әртүрлі жолмен бейімделеді, алайда олардың аз ғана бөлігі тіршілік ететін жерін соншалықты айқын өзгерте алады. Кейбір аңдар күрделі жерасты жолдарын қазса, басқалары ұя салады, ал құндыздар су ағысын және тұтас аумақтың келбетін өзгертетін құрылыстар жасайды. Бұл ірі кеміргіштер құрлықта да, суда да жақсы тіршілік етеді және соған мүмкіндік беретін көптеген табиғи бейімделуге ие. Олардың әрекеті өз қауіпсіздігіне ғана емес, өсімдіктерге, балықтарға, қосмекенділерге және құстарға да әсер етеді. Бұл мақалада біз Сіздер үшін құндыздар туралы 30 қызықты әрі танымдық мәлімет жинадық.
- Қазіргі кезде құндыздардың екі түрі белгілі – еуропалық және канадалық құндыз. Біріншісі табиғи түрде Еуразияда таралған, ал екіншісінің отаны – Солтүстік Америка. Сыртқы көріністері ұқсас болғанымен, дене құрылысы мен тұқымқуалаушылық ерекшеліктерінде айырмашылықтар бар.
- Құндыздар жер бетіндегі ең ірі кеміргіштердің қатарына жатады. Ересек дараның салмағы 20 килограмнан асуы мүмкін, ал өте ірі жануарлар бұдан да ауыр келеді. Қазіргі кеміргіштердің ішінде олар дене көлемі жағынан негізінен капибарадан ғана кіші.
- Денесінің ең танымал бөлігі – жалпақ әрі кең құйрығы. Ол көбіне қабыршақ тәрізді терімен қапталған және бірнеше қызмет атқарады. Жануар оны жүзу кезінде, тепе-теңдік сақтау үшін және қауіп белгісін беру мақсатында пайдаланады.
- Қауіп төнгенде құндыз құйрығымен су бетіне қатты ұра алады. Сол кезде шығатын дыбыс отбасының басқа мүшелерін ықтимал қатер туралы ескертеді. Мұндай белгіден кейін жануарлар әдетте су астына жасырынуға тырысады.
- Артқы аяқтары алдыңғы аяқтарына қарағанда жүзуге жақсы бейімделген. Саусақтарының арасында жарғақ болады, соның арқасында жануар суды тиімді итереді. Алдыңғы аяқтары бұтақ ұстауға, қазуға және құрылыс материалдарын тасуға ыңғайлы.
- Сүңгу кезінде құлақтары мен танаулары жабыла алады. Бұл ерекшелік тыныс жолдары мен есту мүшелеріне судың кіруіне кедергі жасайды. Соның арқасында құндыз лайланған су қоймасында да сенімді қозғалады.
- Құндыздың көзі қосымша мөлдір жарғақпен қорғалған. Ол табиғи суасты көзілдірігі тәрізді қызмет атқарып, жүзген кезде айналаны көруге мүмкіндік береді. Мұндай бейімделу әсіресе баспананың су астындағы кіреберісін іздегенде пайдалы.
- Құндыздар су астында бірнеше минут бойы қала алады. Сүңгу ұзақтығы жануардың белсенділігіне, температураға және жеке күйіне байланысты өзгереді. Осындай мүмкіндік ауа жұту үшін бірден бетке шықпай-ақ едәуір қашықтықты жүзіп өтуге жағдай жасайды.
- Алдыңғы күрек тістері өмір бойы өсе береді. Жануар ағашты үнемі кеміретіндіктен, олардың тұрақты түрде қажалуы өте маңызды. Егер тістер дұрыс мүжілмесе, қоректену едәуір қиындауы мүмкін.
- Күрек тістердің өзіне тән қызғылт сары түсі бар. Бұл реңк ластанудан емес, тіс кіреукесінің сыртқы қабатының құрылымынан пайда болады. Оның құрамындағы темір қосылыстары бетті механикалық әсерге төзімді етеді.
- Құндыз біршама жуан ағаш діңдерін де кеміріп құлата алады. Ол сүректі біртіндеп үзіп алып, кесілген жерге тән үшкір пішін қалдырады. Ағаштың жуандығына қарай бұл жұмыс бірнеше сағатқа немесе бірнеше түнге созылуы мүмкін.
- Бұл жануарлар тек өсімдік текті азықпен қоректенеді. Олардың рационына қабық, жас өркендер, жапырақтар, су өсімдіктері және түрлі шөптер кіреді. Кең таралған түсінікке қарамастан, құндыз ағашты оның сүрегін жеу үшін тұтасымен кемірмейді.
- Құндыздар әсіресе тал, көктерек және теректі жиі пайдаланады. Дегенмен таңдау маңайда өсетін өсімдіктерге байланысты өзгереді. Қорек түріне жыл мезгілі мен жас бұтақтардың қолжетімділігі де әсер етеді.
- Қысқа қарай жануарлар су астында азық қорын жинай алады. Бұтақтар баспана маңына орналастырылып, мұз қатқан кезде де оларға жетуге мүмкіндік жасалады. Мұндай қор әсіресе жағалаудағы өсімдіктер қыста қолжетімсіз болатын суық аймақтарда маңызды.
- Құндыздар бөгет салуымен белгілі болғанымен, олар әр су айдынында мұндай құрылыс тұрғыза бермейді. Егер су жеткілікті терең әрі деңгейі тұрақты болса, ағысты бөгеудің қажеті болмайды. Құрылыс көбіне баспана маңындағы суды көтеру керек болған жағдайда басталады.
- Бөгеттің негізі бұтақтардан, ұсақ діңдерден, лайдан, тастардан және өсімдік қалдықтарынан жасалады. Жануарлар зақымданған жерлерін, әсіресе тасқыннан кейін, үнемі жөндеп отырады. Тұрақты күтімнің арқасында кейбір құрылыстар көптеген жыл бойы сақталады.
- Бөгеттің басты мақсаты – әдемі тоған жасау емес, қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Тереңірек су баспананың кіреберісін жасырып, аумақта еркін қозғалуға көмектеседі. Мұндай жағдайда жыртқыштардың отбасы мүшелеріне жетуі қиындай түседі.
- Егер құндыз бұтақтар мен басқа материалдардан су үстінде жеке баспана тұрғызса, оны үйшік деп атауға болады. Биік жағалауларда жануарлар кейде жеке құрылыс орнына ін қазады. Сыртқы пішіні қандай болса да, кіреберісі көбіне су деңгейінен төмен орналасады.
- Үйшіктің ішінде құрғақ тіршілік камерасы болады. Ол су бетінен жоғары орналасқандықтан, отбасы жүзгеннен кейін сонда демала алады. Бұтақтар мен балшықтан қаланған қабырғалар суықтан және көптеген жыртқыштан жақсы қорғайды.
- Құндыздар жиі отбасылық топ болып тіршілік етеді. Әдетте бір жерде ересек жұп, сол жылғы төлдер және алдыңғы жылы туған жас жануарлар бірге жүреді. Өскен ұрпақ кейін ата-анасының аумағын тастап, өз отбасына қолайлы орын іздейді.
- Құндыз жұптары ұзақ уақыт бірге болуы мүмкін. Ересек жануарлардың екеуі де аумақты қорғауға, құрылысқа және төлдерді күтуге қатысады. Осындай отбасылық тіршілік бөгеттер мен арналардың күрделі жүйесін сақтауды жеңілдетеді.
- Төлдері жүні бар және көзі ашық күйде дүниеге келеді. Көп ұзамай олар жүзе бастайды, бірақ біраз уақыт ересектерге тәуелді болып қалады. Жас құндыздар біртіндеп қорек таңдауды және құрылыс жұмыстарына қатысуды үйренеді.
- Қалың жүн суық суда дене жылуын сақтауға көмектеседі. Ол тығыз түбіт пен ұзынырақ қорғаныш түктерінен тұрады. Жануар терісінен бөлінетін майлы затты жүніне таратып, оны үнемі күтіп отырады.
- Құндыздар су қоймасынан азықтық ағаштар өсетін жерлерге дейін арнайы арналар қаза алады. Мұндай су жолдары бұтақтарды құрлықпен сүйреудің орнына ағыспен тасуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар олар жердегі жыртқыштармен кездесу қаупін азайтады.
- Құндыз тұрғызған бөгеттер айналадағы табиғатты айтарлықтай өзгерте алады. Су ойпаң жерлерді басып, жаңа тайыз аймақтар мен батпақты алаңдар қалыптасады. Мұндай орта жәндіктерге, қосмекенділерге, су құстарына және кейбір балықтарға қолайлы болады.
- Қоршаған ортаны өзгерте алатын қабілетіне байланысты құндыздарды кейде «табиғат инженерлері» деп атайды. Олардың жасаған су қоймалары суды ұстап, ағынды баяулатады және органикалық заттардың жиналуына ықпал етеді. Бір отбасының әрекеті тікелей мекенінен әлдеқайда кең аумаққа әсер етуі мүмкін.
- Құндыз бөгеттері кей жағдайда құрғақшылық кезінде жердің ылғалдылығын сақтауға көмектеседі. Жиналған су біртіндеп топыраққа сіңіп, маңайдағы аумақтарды ылғалмен қамтамасыз етуі ықтимал. Алайда мұндай әсер жер бедеріне, климатқа және нақты өзен жүйесінің ерекшеліктеріне тәуелді.
- Бұрын бұл жануарлар бағалы жүні және ерекше иісті заты үшін көп ауланған. Шамадан тыс кәсіпшілік салдарынан еуропалық құндыздың саны көптеген өңірде күрт азайды. Кейін қорғау шаралары, аулауға шектеу қою және қайта қоныстандыру бағдарламалары бірқатар елде популяцияны қалпына келтіруге көмектесті.
- Кейде құндыздардың әрекеті адам мүддесімен қайшылыққа түседі. Су деңгейінің көтерілуі жолдарды, егістіктерді, орман алқаптарын немесе инженерлік нысандарды басуы мүмкін. Сондықтан мамандар жануарларды сақтай отырып, инфрақұрылымға келетін зиянды азайтатын қорғаныш торларын, су реттегіш құрылғыларды және басқа тәсілдерді қолданады.
- Құндыз қоршаған ортаға өз дене көлемінен әлдеқайда ауқымды әсер ете алады. Бөгеттер, арналар, су басқан алаңдар мен құлаған ағаштар біртіндеп көптеген басқа ағзаға жаңа тіршілік жағдайын қалыптастырады. Сол себепті бұл кеміргіштердің болуы тұтас жағалау экожүйесінің өзгеруіне ықпал етуі мүмкін.
Құндыздар ағаш құлату және бөгет салу қабілетімен ғана қызықты емес. Олардың тіршілік салты жануар мен қоршаған ортаның өзара байланысы қаншалықты күрделі болатынын көрсетеді. Өздеріне қолайлы жағдай жасай отырып, бұл кеміргіштер басқа көптеген түр үшін де жаңа мекен қалыптастырады. Оларды бақылау бір ғана түрдің тұтас экожүйе тіршілігінде қаншалықты маңызды рөл атқара алатынын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
