Жануарлар әлемі таңғажайып алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Олардың кейбірі құрлықта еркін тіршілік етсе, енді біреулері су ортасына тамаша бейімделген, ал кейбір жануарлар осы екі ортада да бірдей шебер өмір сүре алады. Осындай ерекше аңдардың бірі – кәмшат. Бұл жыртқыш ақылдылығымен, ептілігімен және өзгеше мінез-құлқымен бұрыннан ғалымдар мен табиғат жанашырларының қызығушылығын тудырып келеді. Бұл мақалада біз Сіздер үшін кәмшаттар туралы 30 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.
- Кәмшаттар Күзендер тұқымдасына жатады. Олардың ең жақын туыстарының қатарына борсықтар, сусарлар, құндызкүзендер, бұлғындар және ақкістер кіреді. Осындай туыстыққа қарамастан, кәмшаттар су маңындағы тіршілікке ерекше бейімделген.
- Қазіргі кезде ғалымдарға кәмшаттардың 13 түрі белгілі. Олар Еуропада, Азияда, Африкада, Солтүстік Америкада және Оңтүстік Америкада таралған. Тек Австралия мен Антарктидада табиғи жағдайда кездеспейді.
- Көптеген түрлері өзендердің, көлдердің және батпақтардың жағасында мекендейді. Ал теңіз кәмшаттары өмірінің басым бөлігін мұхиттың жағалау маңындағы суларында өткізеді. Осындай алуан түрлі тіршілік ортасы бұл жануарларды ерекше қызықты етеді.
- Кәмшаттың денесі ұзынша әрі сүйір келеді. Мұндай пішін оған суда өте жылдам жүзуге мүмкіндік береді. Денесінің ағынға ыңғайлы құрылысы судың кедергісін азайтады.
- Саусақтарының арасында жүзу жарғақтары орналасқан. Соның арқасында жануар суда шапшаң қозғалып, бағытын оңай өзгерте алады. Құрлықта да олар өте епті жүгіреді.
- Құйрығы бірнеше маңызды қызмет атқарады. Ол жүзу кезінде бағытты өзгертуге, тепе-теңдікті сақтауға және күрт бұрылуға көмектеседі. Оның ұзындығы денесінің жартысына жуық болуы мүмкін.
- Кәмшаттың жүні сүтқоректілер арасындағы ең тығыз жүндердің бірі болып саналады. Терісінің әрбір шаршы сантиметрінде жүздеген мың түк өседі. Осындай қалың жүн суық суда дене жылуын сенімді сақтайды.
- Морждар мен итбалықтардан айырмашылығы, кәмшаттардың тері астындағы май қабаты өте жұқа болады. Сондықтан оларды суықтан негізінен қалың жүні қорғайды. Сол себепті бұл жануарлар жүнін күтуге көп уақыт жұмсайды.
- Суға түскеннен кейін кәмшаттар жүнін мұқият тазартады. Олар оны аяқтарымен тарап, арасына ауа енгізеді. Соның арқасында жүн өзінің жылу сақтау қасиетін жоғалтпайды.
- Кәмшаттар – тамаша жүзгіштер. Олар бірнеше минут бойы су астында болып, едәуір қашықтыққа жүзіп өте алады. Аң аулау кезінде өте жылдам әрі үнсіз қозғалады.
- Олардың негізгі қорегі – балықтар, шаянтәрізділер, былқылдақденелілер және қосмекенділер. Кейбір түрлері құстар мен ұсақ сүтқоректілерді де аулайды. Қорек құрамы мекендеу ортасына байланысты өзгереді.
- Теңіз кәмшаттары қарапайым құралдарды пайдалана алатындығымен танымал. Олар кеудесіне тас қойып, соған ұрып қатты қабықты былқылдақденелілерді ашады. Бұл жануарлардың құрал қолдануының ең белгілі мысалдарының бірі.
- Демалып жатқан кезде теңіз кәмшаттары бір-бірінің табанынан ұстап жатады. Осылайша оларды теңіз ағысы жан-жаққа алып кетпейді. Кейде бірнеше жануар бірігіп үлкен топ құрайды.
- Көптеген түрлері жалғыз өмір сүруді қалайды. Алайда қорек мол жерлерде кейбір кәмшаттар шағын топтарға бірігеді. Олар бір-бірімен дыбыстар, иіс белгілері және дене қимылдары арқылы байланысады.
- Кәмшаттардың есту және иіс сезу қабілеті өте жақсы дамыған. Бұл қасиеттер оларға лай суда да жемтігін табуға көмектеседі. Көру қабілеті де суда және құрлықта бірдей жақсы жұмыс істейді.
- Тұратын орны ретінде олар індерді пайдаланады. Көбіне өзен жағасындағы табиғи қуыстарды таңдайды немесе дайын індерді кеңейтеді. Кіреберісі әдетте су астында орналасса, ішкі бөлігі құрғақ күйде сақталады.
- Күшіктері әлсіз әрі дәрменсіз болып дүниеге келеді. Анасы оларды сүтімен қоректендіріп, жүзуді біртіндеп үйретеді. Алғашқы сабақтар оның қатаң бақылауымен өтеді.
- Жас кәмшаттарға аң аулау шеберлігін меңгеру үшін біраз уақыт қажет болады. Олар жылдам жүзетін балықтарды ұстауды біртіндеп үйренеді. Тек содан кейін ғана өздігінен тіршілік ете бастайды.
- Бұл жануарлар өте әуесқой келеді. Олар айналаны белсенді зерттеп, кейде ешқандай қажеттілік болмаса да ойнайды. Ғалымдардың пікірінше, мұндай мінез-құлық маңызды дағдыларды дамытуға көмектеседі.
- Қыста кәмшаттар мұздағы ойықтарды пайдаланып, су бетіне шығады. Егер су айдыны толық қатса, олар осындай орындардың қайда орналасқанын жақсы есте сақтайды. Бұл тыныс алу үшін өте маңызды.
- Табиғатта кәмшаттардың рөлі зор. Олар көптеген су жануарларының санын реттеп, экологиялық тепе-теңдікті сақтауға ықпал етеді. Соның арқасында су экожүйелері тұрақтырақ болады.
- Кәмшаттардың болуы су айдынының тазалығының белгісі саналады. Олар қатты ластанған өзендер мен көлдерде сирек мекендейді. Сондықтан бұл жануарлар жақсы экологиялық жағдайдың көрсеткіші болып есептеледі.
- Бұрын көптеген түрлердің саны айтарлықтай азайған. Оның басты себебі бағалы жүні үшін жүргізілген шамадан тыс аңшылық болды. Қазіргі уақытта көптеген мемлекетте кәмшаттар заңмен қорғалады.
- Кейбір түрлері сирек кездесетін жануарлар тізіміне енгізілген. Оларды сақтау үшін қорықтар құрылып, арнайы табиғатты қорғау бағдарламалары жүзеге асырылуда. Осындай шаралар олардың санын біртіндеп қалпына келтіруге көмектеседі.
- Кәмшаттар әртүрлі дыбыстар шығара алады. Олар ысқырады, шырылдайды, ырылдайды және пысқырады. Әрбір дыбыс белгілі бір жағдайда қолданылады.
- Табиғаттағы өмір сүру ұзақтығы әдетте 10–15 жылды құрайды. Хайуанаттар бақтарында жақсы күтім жасалған жағдайда олар бұдан да ұзақ өмір сүре алады. Бұл көрсеткіш қоршаған орта жағдайына және қоректің жеткілікті болуына байланысты.
- Теңіз кәмшаттары өмірінің көп бөлігін мұхитта өткізеді. Олар көбіне су бетінде жатып ұйықтайды. Ағыс алып кетпеуі үшін кейде теңіз балдырларына оралып алады.
- Иілгіш омыртқасының арқасында кәмшаттар өте епті келеді. Олар тар жерде де оңай бұрылып, бағыт өзгерте алады. Бұл қасиет жемтігін қуып жету кезінде ерекше пайдасын тигізеді.
- Көптеген елде кәмшаттар таза өзендер мен көлдердің нышаны болып саналады. Олардың бейнесі табиғатты қорғау ұйымдарының таңбаларында жиі қолданылады. Бұл су экожүйелерін сақтаудың маңызын көрсетеді.
- Бүгінде кәмшаттар жартылай суда тіршілік ететін ең сүйкімді әрі ерекше сүтқоректілердің бірі болып саналады. Олар жоғары ақыл-парасатты, тамаша жүзу қабілетін және күрделі мінез-құлықты үйлестірген. Сондықтан бұл таңғажайып жануарларға деген қызығушылық ондаған жылдар бойы бәсеңдеген жоқ.
Кәмшаттар табиғаттағы бейімделудің қаншалықты таңғаларлық болатынын айқын көрсетеді. Олардың тіршілігі өзендердің, көлдердің және теңіз жағалауларының жағдайымен тығыз байланысты. Су айдындарының тазалығын сақтау осы ерекше жыртқыштардың болашағын қорғауға және табиғи тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді. Кәмшаттар туралы білім артқан сайын оларды тиімді қорғаудың да жаңа мүмкіндіктері пайда болады.
