Өнеркәсіптің дамуы көптеген мемлекеттердің экономикалық жаңғыруындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. Зауыттардың, шахталардың, теміржолдардың және жаңа қалалардың салынуы миллиондаған адамдардың өмір салтын өзгертті. Қазақстан үшін индустрияландыру үдерісі ерекше маңызға ие болды, өйткені ол негізінен аграрлық өлке болған аумақты Кеңес Одағындағы ірі өнеркәсіптік өңірлердің біріне айналдырды. Бұл өзгерістер шаруашылықтың барлық дерлік саласына әсер етіп, республиканың кейінгі дамуына ықпал етті. Бұл мақалада біз сіздер үшін Қазақстандағы индустрияландыру туралы 22 қызықты және танымдық мәлімет жинадық.
- Қазақстандағы белсенді индустрияландыру 1920-жылдардың соңында басталды. Осы кезеңде Кеңес Одағы өнеркәсіпті жедел дамыту міндетін қойды. Республика табиғи ресурстардың маңызды көзі ретінде қарастырылды. Сондықтан жаңа кәсіпорындар салуға елеулі қаржы бөлінді.
- Өзгерістердің басты бағыттарының бірі кен өндіру саласы болды. Қазақстан аумағында мыс, көмір, қорғасын және басқа да пайдалы қазбалардың ірі қоры орналасқан еді. Кен орындарын игеру үшін шахталар мен байыту кешендерін салу қажет болды. Соның нәтижесінде жаңа өнеркәсіптік орталықтар қалыптасты.
- Түркістан – Сібір теміржолы сол кезеңдегі ең ірі жобалардың бірі болды. Оның құрылысы 1930 жылы аяқталды. Теміржол Орта Азияны Сібірмен байланыстырып, жүк тасымалын едәуір жеңілдетті. Бұл магистраль өңірдің экономикалық дамуына үлкен серпін берді.
- Түрксіб көбінесе Қазақстандағы индустрияландырудың символы ретінде аталады. Оның құрылысына ондаған мың адам қатысты. Көптеген учаскелер күрделі табиғи жағдайларда салынды. Жол іске қосылғаннан кейін шалғай аумақтарды игеру қарқыны артты.
- Қарағанды көмір бассейні көмір өндірудің маңызды орталықтарының біріне айналды. Оның игерілуі индустрияландыруға дейін басталғанымен, дәл 1930-жылдары ерекше қарқын алды. Көмір металлургия мен энергетика үшін аса қажет болды. Сондықтан бассейннің маңызы үздіксіз өсіп отырды.
- Индустрияландыру кезеңінде түсті металлургия қарқынды дамыды. Әсіресе мыс өндіру мен өңдеуге ерекше көңіл бөлінді. Қазақстан біртіндеп Кеңес Одағындағы жетекші мыс өндірушілердің біріне айналды. Бұл мәртебе ұзақ уақыт сақталды.
- Балқаш қаласының өсуі ірі мыс балқыту комбинатының салынуымен байланысты. Бұл кәсіпорын өз дәуіріндегі ең маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның айналасында қалалық инфрақұрылым қарқынды дамыды. Кейін Балқаш маңызды өнеркәсіп орталығына айналды.
- Жезқазған өңіріндегі кен орындарын игеру де ерекше маңызға ие болды. Бұл аймақтағы мыс қоры мамандардың назарын ертерек аударған болатын. Алайда кең көлемдегі өндіріс кейінірек қолға алынды. Соның нәтижесінде өңір металлургияның басты орталықтарының біріне айналды.
- Индустрияландыру қала халқының тез өсуіне ықпал етті. Көптеген ауыл тұрғындары құрылыс алаңдары мен зауыттарға жұмысқа келді. Өнеркәсіп орындарының маңында жаңа елді мекендер пайда болды. Кейбірі кейін ірі қалаларға айналды.
- Өнеркәсіптік нысандарға білікті мамандар қажет болды. Сондықтан кадр даярлау мәселесіне ерекше көңіл бөлінді. Техникумдар, училищелер және кәсіби курстар ашылды. Бұл өз еңбек ресурстарын қалыптастыруға мүмкіндік берді.
- 1930-жылдары Қазақстан қорғасын өндірісінің маңызды орталығына айналды. Әсіресе қазіргі Риддер қаласы орналасқан өңір ерекшеленді. Мұнда Кеңес Одағындағы қорғасын өндірісінің едәуір бөлігі шоғырланды. Өнім әртүрлі өнеркәсіп салаларында қолданылды.
- Өнеркәсіптің дамуы энергетика саласының өркендеуімен қатар жүрді. Жаңа зауыттарды электр қуатымен қамтамасыз ету үшін электр станциялары салынды. Мұндай нысандарсыз өндірістің тұрақты жұмысы мүмкін болмас еді. Біртіндеп бірыңғай энергетикалық жүйе қалыптасты.
- Ұлы Отан соғысы кезінде республиканың өнеркәсіптік әлеуеті ерекше маңызға ие болды. Қазақстанға Кеңес Одағының батыс аймақтарынан ондаған кәсіпорын көшірілді. Көптеген зауыттар жаңа орында қысқа мерзімде жұмысын бастады. Бұл өңірдің өндірістік базасын күшейтті.
- Соғыс жылдары жергілікті кәсіпорындар майданды металлмен, отынмен және басқа қажетті ресурстармен қамтамасыз етті. Өндіріс көлемі айтарлықтай артты. Жұмысшылар қиын жағдайда еңбек етті. Олардың еңбегі соғыс экономикасын қолдауда маңызды рөл атқарды.
- Соғыстан кейін өнеркәсіптің дамуы жалғасты. Металлургия, машина жасау және химия салаларында жаңа кәсіпорындар ашылды. Өндірістік құрылым барған сайын әртараптандырылды. Бұл республиканың экономикалық маңызын күшейтті.
- Теміртау еліміздің ірі металлургиялық орталықтарының біріне айналды. Мұнда Қарағанды металлургия комбинаты салынды. Кәсіпорын үлкен көлемде болат өндірді. Оның өнімі шаруашылықтың көптеген салаларында пайдаланылды.
- Индустрияландыру экономикаға ғана емес, қоғам өміріне де әсер етті. Халықтың еңбек құрылымы өзгерді. Көптеген адамдар дәстүрлі шаруашылықтан өндірістік еңбекке көшті. Бұл жаңа қалалық мәдениеттің қалыптасуына ықпал етті.
- Өнеркәсіптің дамуы тұрғын үйлердің, мектептердің және ауруханалардың салынуымен қатар жүрді. Билік өндірістік орталықтардың жанында қажетті инфрақұрылым құруға тырысты. Соның арқасында жұмысшылардың тұрмыс жағдайы жақсарды. Көптеген қалалар дәл осы кезеңде заманауи келбетке ие болды.
- Қазақстан Кеңес Одағындағы түсті металдардың ең ірі өндірушілерінің біріне айналды. Республика мыс, қорғасын және мырыш өндірісінің елеулі бөлігін қамтамасыз етті. Бұл ресурстардың стратегиялық маңызы жоғары болды. Оларды өндіру мен өңдеу көлемі тұрақты түрде артты.
- Табиғи байлықтарды игеру кең көлемді геологиялық барлау жұмыстарын талап етті. Мамандар жаңа өңірлерді зерттеп, пайдалы қазбалардың жаңа кен орындарын ашты. Көптеген жаңалықтар болашақ өндірістік жобалардың негізіне айналды. Геологтардың еңбегі экономиканың дамуына зор үлес қосты.
- Қазақстандағы қазіргі ірі өнеркәсіп орындарының кейбірі өз тарихын индустрияландыру кезеңінен бастайды. Ондаған жылдар ішінде олар бірнеше рет жаңғыртылып, кеңейтілді. Соған қарамастан олардың негізі XX ғасырдың алғашқы жартысында қаланған. Бұл сол кезеңнің ұзақ мерзімді маңызын көрсетеді.
- Индустрияландыру Қазақстанның экономикалық өзгеруіндегі негізгі факторлардың бірі болды. Кәсіпорындардың, теміржолдардың және энергетикалық нысандардың салынуы республиканың өндірістік әлеуетін айтарлықтай арттырды. Бұл үдерістердің нәтижесі бүгінгі күні де байқалады. Олар XXI ғасырдағы ел дамуына әсерін жалғастырып келеді.
Қазақстандағы индустрияландыру ел тарихындағы ең ауқымды экономикалық өзгерістердің бірі болды. Ол жаңа салалардың пайда болуына, қалалардың өсуіне және қуатты өндірістік базаның қалыптасуына жол ашты. Кейбір қырлары күрделі әрі қайшылықты болғанымен, бұл кезеңнің ел дамуына әсері өте зор болды. Сондықтан индустрияландыру тарихы зерттеушілер мен тарихқа қызығатын оқырмандардың назарын әлі де өзіне аударып келеді.
