Жер шарында саяхатшыларды, зерттеушілерді және альпинистерді қызықтыратын әйгілі тау шыңдары аз емес. Кейбірі биіктігімен таңғалдырса, енді біреулері қатал климатымен немесе ерекше тарихымен ерекшеленеді. Осындай табиғат ғажайыптарының бірі – Аляскада орналасқан Денали тауы. Бұл алып шың Солтүстік Американың ең әсерлі табиғи нысандарының бірі болып саналады және жыл сайын мыңдаған адамның назарын аударады. Бұл мақалада біз сіздер үшін Денали туралы 25 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.
- Денали Солтүстік Америкадағы ең биік тау болып саналады. Оның биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 6190 метрге жетеді. Осы көрсеткіш бойынша ол құрлықтағы барлық басқа шыңдардан асып түседі.
- 2015 жылға дейін тау ресми түрде Мак-Кинли атауымен белгілі болды. Қазіргі атауы атабаск үндістерінің тілінен шыққан. Ол «Ұлы» немесе «Биік» деген мағынаны білдіреді.
- Денали АҚШ-тың Аляска штатында орналасқан. Ол Денали ұлттық паркінің аумағына кіреді. Бұл өңір әсем табиғатымен және жануарлар дүниесінің байлығымен танымал.
- Эвересттен аласа болғанына қарамастан, Деналиге көтерілу өте қиын саналады. Бұған қатал ауа райы мен төмен температура себеп болады. Көптеген тәжірибелі альпинистер оны әлемдегі ең күрделі шыңдардың бірі деп атайды.
- Таудың етегі көптеген басқа алып шыңдарға қарағанда теңіз деңгейіне әлдеқайда жақын орналасқан. Сондықтан тау етегінен шыңына дейінгі биіктік айырмасы ерекше әсер қалдырады. Осы көрсеткіш бойынша Денали әлемдегі ең көрнекті таулардың бірі саналады.
- Бұл тау тектоникалық үдерістердің нәтижесінде қалыптасқан. Литосфералық плиталардың соқтығысуы тау жыныстарын жоғары көтерген. Бұл үдеріс қазіргі уақытта да жалғасып келеді.
- Денали жыл сайын бірнеше миллиметрге биіктейді. Мұндай өзгеріс аймақтағы геологиялық белсенділікпен байланысты. Өте баяу жүрсе де, заманауи құралдар оның өсуін тіркей алады.
- Шың басындағы ауа температурасы көбіне минус қырық градустан төмен түседі. Қатты дауыл кезінде суық одан да күшейе түседі. Сондықтан экспедиция мүшелеріне мұқият дайындық қажет.
- Таудың солтүстік аймақта орналасуына байланысты мұнда атмосфералық қысым төмен болады. Соның салдарынан ауадағы оттегі мөлшері де азаяды. Бұл жағдай өрмелеуді одан әрі қиындатады.
- Алғашқы ресми түрде мойындалған сәтті көтерілу 1913 жылы жүзеге асқан. Экспедиция ұзақ дайындықтан кейін шыңға жеткен. Бұл оқиға әлемдік альпинизм тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды.
- Денали ұлттық паркінің аумағы 24 мың шаршы шақырымнан асады. Ол АҚШ-тағы ең ірі қорғалатын табиғи аумақтардың қатарына кіреді. Мұнда ормандардан бастап мұздықтарға дейінгі әртүрлі ландшафттарды кездестіруге болады.
- Таудың маңында гризли аюлары мекендейді. Бұл ірі жыртқыштар Алясканың ең танымал жануарларының бірі болып саналады. Көптеген туристер оларды көруге үміттеніп келеді.
- Өңірде гризлилерден бөлек бұлан, қасқыр, карибу және қар қойлары да тіршілік етеді. Жануарлар дүниесінің байлығы табиғат әуесқойларын ерекше қызықтырады. Көптеген фотографтар дәл осы себеппен паркке келеді.
- Денали беткейлерінің үлкен бөлігін мұздықтар алып жатыр. Кейбір мұз массалары ондаған шақырымға созылады. Олар ерекше әрі әсерлі биіктаулы көрініс қалыптастырады.
- Таудағы ауа райы өте жылдам өзгеруі мүмкін. Ашық аспан бірнеше сағат ішінде қалың қарлы дауылға айналып кетеді. Мұндай ерекшелік жағдайды үнемі бақылауды талап етеді.
- Көптеген альпинистер үшін Деналиді бағындыру «Жеті шың» бағдарламасының бір бөлігі болып табылады. Бұл мақсат барлық құрлықтардың ең биік нүктелеріне көтерілуді көздейді. Солтүстік Американың ең биік шыңы осы тізімге кіреді.
- Алясканың байырғы халықтары бұл тауды еуропалық зерттеушілер келгенге дейін жақсы білген. Денали олардың мәдениеті мен дүниетанымында маңызды орын алған. Қазіргі атау да сол халықтардың тілінен алынған.
- Таудың беткейлерінде тұрақты елді мекендер жоқ. Климаттық жағдайлар жыл бойы өмір сүруге қолайсыз. Сондықтан бұл өңір табиғи қалпын сақтап қалған.
- Жыл сайын мыңдаған турист Денали ұлттық паркіне келеді. Алайда олардың аз ғана бөлігі шыңға көтерілуге әрекет жасайды. Көпшілік үшін атақты тауды алыстан көрудің өзі үлкен әсер қалдырады.
- Көп жағдайда шың бұлттардың арасында жасырынып тұрады. Кейбір саяхатшылар ашық күнді бірнеше күн күтуге мәжбүр болады. Ауа райы ашылған кезде ерекше көрініс көз алдына келеді.
- Денали Алясканың басты рәміздерінің бірі саналады. Оның бейнесі көптеген кәдесыйларда, фотосуреттерде және туристік материалдарда кездеседі. Көпшілік үшін бұл тау солтүстік табиғаттың символына айналған.
- Ғалымдар бұл өңірде түрлі зерттеулер жүргізеді. Мұнда мұздықтар, климаттық өзгерістер және биік таулы экожүйелер зерттеледі. Жиналған мәліметтер Арктика мен оған жақын аймақтарды жақсырақ түсінуге көмектеседі.
- Кейбір өрмелеу бағыттарын өту бірнеше аптаға созылады. Альпинистер ауыр жабдықтарды тасып, аралық лагерьлер құрады. Мұндай сапар жоғары дайындық пен тәжірибені талап етеді.
- Ашық ауа райында Деналиді өте алыс қашықтықтан көруге болады. Үлкен көлемінің арқасында ол айналасындағы ландшафттан айқын ерекшеленеді. Бұл көрініс тәжірибелі саяхатшылардың өзін таңғалдырады.
- Денали әлемдегі ең танымал таулардың бірі болып қала береді. Оның ұлылығы, табиғи сұлулығы және күрделі бағыты зерттеушілер мен шытырман оқиға әуесқойларын әлі де қызықтырады. Бұл шыңға деген қызығушылық ондаған жылдар бойы сақталып келеді.
Денали – Солтүстік Американың ең биік нүктесі ғана емес, әлемдік маңызы бар ерекше табиғи нысан. Ол қатал климатты, ғажайып көріністерді және бай зерттеу тарихын өз бойына біріктіреді. Бұл тау саяхатшыларды, ғалымдарды және табиғат сүйер қауымды әлі де шабыттандыруда. Оның ерекшеліктерімен танысу Жер планетасының табиғи мұрасының қаншалықты бай әрі алуан түрлі екенін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.
