Ғарыштық миссиялар туралы қызықты мәліметтер

Көкжиектен әріге көз жүгіртіп, белгісізді тануға деген ұмтылыс адам табиғатына тамақ пен қарым-қатынасқа деген қажеттілік сияқты терең сіңген. Мыңдаған жылдар бойы адамдар түнгі аспанға таңданыспен әрі толғаныспен қарап, жұлдыздар туралы аңыздар шығарып, бір күні соларға жетуді армандады. XX ғасырда бұл арман қиял болудан қалып, адамзат атмосферадан тыс кеңістікке шығып, автоматты зондтар мен басқарылатын ғарыш кемелерінің көмегімен Ғаламды жүйелі түрде зерттей бастады. Ғарышты игеру барысында ондаған жыл ішінде жеңіске толы да, қайғылы да, таңғаларлық та, айбынды да оқиғалар молынан жиналды. Осы мақалада біз сіздер үшін ғарыштық миссиялар туралы 32 қызықты әрі танымдық деректі жинақтадық.

1. Жер орбитасына шығарылған алғашқы жасанды нысан 1957 жылғы 4 қазанда ұшырылған кеңестік жерсерік болды. Аппараттың салмағы небәрі 83 килограмм еді және ол Жерге қарапайым ғана радиосигнал – бүкіл әлемді таңғалдырған әйгілі «бип-бип» дыбысын жіберіп тұрды. Дәл осы оқиға ғарыш дәуірінің басталуына жол ашты.
2. Орбиталық ұшуды алғаш болып жасаған тірі ағза 1957 жылғы қарашада кеңестік жерсерікпен ұшырылған Лайка атты ит болды. Бұл миссия бастапқыдан-ақ Жерге қайта оралуды қарастырмаған еді. Сол кездегі технологиялар қауіпсіз қонуға мүмкіндік бермегендіктен, жануар орбитада қаза тапты.
3. 1961 жылғы 12 сәуірде Юрий Гагарин ғарышта небәрі 108 минут өткізді. Алайда осы уақыттың өзі адамзат тарихын мәңгілікке өзгертуге жеткілікті болды. Оның «Восток-1» ғарыш кемесі Жерді бір рет айналып шықты, содан кейін ғарышкер түсірілетін аппараттан катапультпен бөлініп шығып, парашютпен жеке қонды.
4. Американың «Аполлон» бағдарламасы 1969–1972 жылдар аралығында Айға он екі адамды жеткізді. Бүгінгі күнге дейін олар басқа аспан денесінің бетіне табан тіреген адамзат тарихындағы жалғыз адамдар болып қала береді.
5. 1970 жылғы сәуірде «Аполлон-13» миссиясы барысында Айға бара жатқан жолда оттегі багы жарылды. Соның салдарынан үш астронавт Ай модулін құтқару құралы ретінде пайдалануға мәжбүр болды. Ақырында олардың барлығы аман-есен Жерге оралды, ал бұл оқиға ғарышты игеру тарихындағы ең драмалық сәттердің біріне айналды.
6. Бүгінгі күнге дейін Ай бетінде «Аполлон» бағдарламасының астронавтары қалдырған аяқкиім іздері сақталған. Онда жел де, су да, атмосфералық құбылыстар да жоқ болғандықтан, бұл іздер миллиондаған жыл бойы өзгеріссіз сақталады.
7. 1970 жылы кеңестік «Венера-7» ғаламшараралық станциясы басқа бір ғаламшардың бетінен деректерді Жерге алғаш болып жіберген аппаратқа айналды. Ол Шолпан ғаламшарының шамамен 465 градус Цельсийге дейін қызатын бетінде 23 минуттай жұмыс істеді.
8. 1977 жылы ұшырылған америкалық «Вояджер-1» және «Вояджер-2» зондтары әлі күнге дейін жұлдызаралық кеңістіктегі сапарын жалғастырып келеді. «Вояджер-1» 2012 жылы Күн жүйесінің шекарасынан шыққан адам қолымен жасалған алғашқы нысан болды.
9. Екі «Вояджердің» де бортында Жердегі дыбыстар жазылған алтын грампластинкалар бекітілген. Оларда әртүрлі халықтардың музыкасы, жануарлардың дауыстары және 55 тілдегі сәлемдесу сөздері жазылған. Бұл ықтимал жерден тыс өркениеттерге арналған хабарлама ретінде ойластырылып, біздің ғаламшардың өзіндік дыбыстық таныстыру картасына айналды.
10. «Оппортьюнити» марсоходы бастапқыда небәрі 90 жер тәулігі жұмыс істеуге есептелген болатын. Алайда ол шамамен 15 жыл бойы қызмет атқарды. Осы уақыт ішінде ол Марс бетімен 45 километрден астам жол жүріп өтіп, сол кезеңде Жерден тыс көлік құралдары арасындағы абсолюттік рекордты орнатты.
11. 2012 жылдан бері Қызыл ғаламшарда жұмыс істеп келе жатқан «Кьюриосити» марсоходы ядролық қуат көзімен жабдықталған. Соның арқасында ол тәуліктің кез келген уақытында жұмыс істей алады және жарықтың түсуіне немесе Марстағы ауа райының құбылмалы жағдайларына тәуелді болмайды.
12. Халықаралық ғарыш станциясы – адамзаттың ғарышта салған ең ірі құрылысы. Оның массасы 400 тоннадан асады, ал күн батареяларын қоса есептегендегі ұзындығы бірнеше жолаушылар ұшағының қанаттарының құлашымен шамалас.
13. Станцияда 2000 жылғы қараша айынан бері адамдар үздіксіз тұрып келеді. Осы уақыт ішінде оған он беске жуық елден жүздеген ғарышкер мен астронавт барып қайтты. Ал онда өткізілген адам-сағаттардың жиынтық саны миллиондармен есептеледі.
14. Орбиталық станциядағы ғарышкерлер тәулігіне шамамен он алты рет күннің шығуы мен батуын бақылайды. Бұл станцияның Жерді шамамен 92 минутта бір рет айналып шығуына байланысты. Соның нәтижесінде бір жер тәулігінде ол шамамен 16 толық айналым жасайды.
15. «Кассини» миссиясы 2004 жылдан 2017 жылға дейін Сатурн мен оның серіктерін зерттеп, осы ғаламшарды шамамен 294 рет айналып шықты. Миссия аяқталған кезде аппарат әдейі Сатурн атмосферасына бағытталды. Мұндай шешім өмір болуы мүмкін деп есептелетін серіктерді ықтимал ластанудан қорғау үшін қабылданды.
16. «Кассини» зонды Сатурнның Энцелад серігінде ғарыш кеңістігіне су буы мен мұз бөлшектерін атқылайтын гейзерлерді анықтады. Бұл жаңалық ғалымдардың осы аспан денесіне деген қызығушылығын күрт арттырды. Себебі Энцелад қарапайым тіршілік түрлері болуы ықтимал орындардың бірі ретінде қарастырыла бастады.
17. 1990 жылы орбитаға шығарылған «Хаббл» ғарыш телескопы адамзаттың Ғаламның ауқымы туралы түсінігін түбегейлі өзгертті. Ол жұмыс істеген жылдар ішінде Жерге бір жарым миллионнан астам сурет жіберді. Сонымен қатар мыңдаған ғылыми жарияланымдарға негіз болған аса құнды деректердің көзіне айналды.
18. Алғаш орбитаға шығарылған кезде «Хаббл» негізгі айнасының өте ұсақ жылтырату қатесіне байланысты іс жүзінде пайдасыз болып шықты. 1993 жылы астронавтар орбитада аса күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізіп, түзеткіш оптиканы орнатты. Соның нәтижесінде телескоп қайтадан толыққанды жұмыс істей бастады.
19. 2021 жылдың соңында ұшырылған «Джеймс Уэбб» ғарыш телескопы Үлкен жарылыстан кейін бірнеше жүз миллион жылдан соң пайда болған алғашқы галактикалар шығарған жарықты бақылай алады. Оның айнасының ауданы «Хабблдың» айнасынан алты есе үлкен. Сондықтан ол астрономия тарихындағы орбитадағы ең қуатты бақылау құралы саналады.
20. Ғарышқа ұшқан алғашқы әйел – 1963 жылғы маусымда орбиталық ұшу жасаған кеңестік ғарышкер Валентина Терешкова болды. Ол ғарышта үш тәулікке жуық уақыт өткізіп, Жерді 48 рет айналып шықты. Бұл оның мансабындағы жалғыз ғарыш сапары болғанымен, тарихта мәңгілікке қалды.
21. Айға екі рет барған алғашқы адам Нил Армстронг болуы тиіс еді. Алайда 1972 жылдан кейін «Аполлон» бағдарламасына қатысқан астронавтардың ешқайсысы Айға қайта оралған жоқ. Саяси және қаржылық шешімдер оның ғылыми әлеуеті толық сарқылмай тұрып-ақ Ай бағдарламасының аяқталуына себеп болды.
22. Кеңестік ғарышкер Валерий Поляков «Мир» орбиталық станциясында қатарынан 437 күн өткізді. Бұл – 1994–1995 жылдары орнатылған ғарышта үздіксіз болудың бүгінгі күнге дейінгі рекорды. Жерге оралғаннан кейін ол капсуладан өздігінен шығып, денсаулығының қанағаттанарлық жағдайда екенін көрсетті.
23. «Жаңа көкжиектер» («Новые горизонты») зонды 2015 жылы Плутоннан оның бетінен бірнеше мың километр қашықтықта ұшып өтіп, осы ергежейлі ғаламшардың алғашқы егжей-тегжейлі суреттерін Жерге жіберді. Алынған бейнелер ғалымдарды таңғалдырды, өйткені онда биіктігі үш километрден асатын мұзды таулар мен жүрек пішініндегі алып жазық анықталды.
24. Үндістанның «Чандраян-3» миссиясы 2023 жылы Айдың оңтүстік полюсі маңына аппаратты сәтті қондырды. Бұған дейін бұл аймаққа ешбір елдің аппараты жұмсақ қона алмаған еді. Осылайша Үндістан Ай бетіне аппаратты сәтті қондырған тарихтағы төртінші мемлекет атанды.
25. Жапонияның «Хаябуса» зонды 2010 жылы Итокава астероидынан алынған топырақ үлгілерін Жерге жеткізді. Бұл астрономия тарихындағы осындай алғашқы жағдай болды. Миссия барысында көптеген техникалық ақаулар туындағанымен, жапон инженерлері аппаратты қайта-қайта құтқарып, әр жолы тың әрі тиімді шешімдер таба білді.
26. Екінші жапондық «Хаябуса-2» миссиясы бұдан да үлкен жетістікке жетті. Зонд Рюгу астероидынан топырақ үлгілерін алып қана қоймай, арнайы снарядты жарып, оның бетінде жасанды кратер жасады. Соның арқасында ғалымдар Күн сәулесінің әсеріне ұшырамаған астероидтың ішкі қабатынан алынған заттардың үлгілерін зерттеу мүмкіндігіне ие болды.
27. Еуропаның «Розетта» зонды 2014 жылы Чурюмов–Герасименко кометасының орбитасына шығып, тарихта алғаш рет оның бетіне қону модулін жеткізді. Бұл миссия он жылдан астам уақытқа созылды және ұшқышсыз ғарыш зерттеулері тарихындағы техникалық жағынан ең күрделі жобалардың бірі саналады.
28. 2020 жылы SpaceX жеке компаниясы адамдарды Халықаралық ғарыш станциясына жеткізген алғашқы коммерциялық ұйым болды. Бұл оқиға ғарышты игерудің жаңа дәуірінің басталғанын көрсетті. Өйткені осы кезден бастап ғарыштық зерттеулер тек мемлекеттік агенттіктердің ғана құзырында қалмай, жеке компаниялардың да маңызды бағытына айналды.
29. Сол компания жасаған бірнеше рет пайдаланылатын зымыран-тасығыштар ұшыру алаңына қайта оралып, тік күйінде қона алады. 2010 жылдардың басында ғылыми фантастика болып көрінген бұл технология бүгінде қалыпты тәжірибеге айналды. Соның арқасында жүктерді орбитаға шығарудың құны айтарлықтай төмендеді.
30. 2018 жылы ұшырылған «Паркер» зонды адамзат жасаған ең жылдам нысанға айналды. Ол сағатына 690 000 километрден астам жылдамдыққа жетіп, Күнге шамамен алты миллион километр қашықтыққа дейін жақындайды. Бұл – бұған дейінгі кез келген аппаратпен салыстырғанда жеті есе жақын қашықтық.
31. Қытайдың «Тяньгун» станциясы 2022 жылы толыққанды тұрғындары бар орбиталық станцияға айналды. Қытай өз ғарыштық әлеуетін жоспарлы түрде дамытып, алға ауқымды мақсаттар қойып келеді. Солардың қатарында осы онжылдық аяқталғанға дейін Айға басқарылатын экспедицияны қондыру міндеті де бар.
32. «Артемида» миссиясының басты мақсаты – адамдарды Айға қайта жеткізу. Бағдарлама аясында Ай бетіне алғаш рет әйел адам мен қара нәсілді астронавтты қондыру жоспарланған. Ал ұзақ мерзімді перспективада Айды Марсқа болашақ басқарылатын экспедициялар үшін тірек алаңы ретінде пайдалану көзделген.

Ғарыштық миссиялар – жай ғана техникалық жетістіктер емес, олар адамзаттың биік мұраттарының, бірлесіп жұмыс істей алу қабілетінің және білім жолында тәуекелге баруға дайындығының айқын көрінісі. Әрбір ұшырылым, Жерге жіберілген әрбір сурет және біздің ғаламшарға жеткізілген жерден тыс заттың әрбір грамы Ғаламдағы орнымыз туралы түсінігіміздің аясын кеңейте түседі. Бүгінде жеке компаниялар мемлекеттік ғарыш агенттіктерімен қатар жарысқа түсіп, бірнеше мемлекет бір мезгілде Ай мен Марсты игеруге ұмтылып жатқандықтан, ғарышты зерттеу қарқыны бұрын-соңды болмаған деңгейде артып келеді. Алдағы ондаған жыл адамзатқа өз маңызы жағынан ғарыш дәуірінің алғашқы алпыс жылындағы барлық жетістіктерден де асып түсетін жаңалықтар сыйлауы әбден мүмкін.