Қазақстан тарихында елдің саяси өміріне ғана емес, білім беру, мәдениет және ұлттық тілдің дамуына да ықпал еткен тұлғалар аз емес. Мұндай қайраткерлердің рөлі әсіресе XX ғасырдың басында, қоғам терең өзгерістерді бастан өткерген кезеңде айқын көрінді. Сол дәуірдегі қазақ зиялыларының ең көрнекті өкілдерінің бірі – педагог, ғалым, ақын, аудармашы, публицист және қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынов. Оның еңбектері қазіргі қазақ тіл білімінің негізін қалыптастыруға көмектесіп, ағартушылық қызметі халық арасында сауаттылықтың таралуына елеулі әсер етті. Бұл мақалада біз Сіздер үшін Ахмет Байтұрсынов туралы 24 қызықты әрі танымдық мәлімет жинадық.
- Ахмет Байтұрсынов 1872 жылғы 5 қыркүйекте Ресей империясының Торғай облысында, қазіргі Қазақстан аумағында дүниеге келген. Болашақ ағартушының балалық шағы дәстүрлі тұрмыс пен әкімшілік, әлеуметтік өзгерістер қатар жүріп жатқан дала өлкесінде өтті.
- Оның мінезі мен дүниетанымының қалыптасуына отбасы айрықша ықпал етті. Ахмет шамамен он үш жасқа толғанда әкесі мен жақын туыстары патша әкімшілігінің өкілдерімен қақтығысқа түсіп, бірнеше адам ұзақ мерзімге Сібірге жер аударылды. Бұл ауыр оқиғалар болашақ қоғам қайраткерінің жасөспірім шағына тұспа-тұс келді.
- Алғашқы білімін Ахмет ауыл мұғалімдерінен алып, кейін орыс-қазақ училищесінде оқуын жалғастырды. Одан соң Орынбордағы мұғалімдер мектебіне түсіп, оны 1895 жылы аяқтады. Игерген мамандығы оның кейінгі өмір жолының едәуір бөлігін айқындады.
- Оқу орнын тәмамдағаннан кейін Байтұрсынов ұзақ жылдар мұғалім болып еңбек етті. Ол қазақ даласының әртүрлі аймақтарындағы мектептерде сабақ беріп, ана тілінің ерекшеліктеріне сай түсінікті оқулықтардың тапшылығын өз тәжірибесінен көрді. Мұндай жағдай кейін оны арнайы оқу құралдарын әзірлеуге жетеледі.
- Ғалымның аса ірі еңбектерінің бірі – қазақ жазуын реформалауы. 1910–1912 жылдары ол араб графикасын қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне бейімдеп, қажетсіз таңбаларды алып тастады және ұлттық дыбыстарды дәл белгілеуге қолайлы өзгерістер енгізді. Жаңартылған жазу жүйесі кейін «төте жазу» атауымен белгілі болды.
- Байтұрсынов ұсынған әліпби 24 таңбадан тұрды. Оның құрылымы бұрын қолданылған араб жазуы үлгілеріне қарағанда қазақ тіліндегі өзіндік дыбыстарды әлдеқайда нақты беруге мүмкіндік жасады. Бұл жүйе мектептерде кеңінен таралып, Қазақстан латын графикасына көшкенге дейін пайдаланылды.
- Ғалым жасаған жазудың өміршеңдігі оның ықпалы XX ғасырдың алғашқы ширегімен ғана шектелмегенінен байқалады. Байтұрсынов қалыптастырған қағидаларға негізделген араб графикасының түрлі нұсқалары Қазақстаннан тыс жерлерде тұратын кейбір қазақ қауымдары арасында әлі де сақталған. Бұл оның тілдік шешімдерінің қаншалықты терең ойластырылғанын көрсетеді.
- 1912 жылы ағартушы сауат ашуға арналған «Оқу құралы» атты еңбегін шығарды. Кітап жаңартылған әліпбимен тікелей байланысты болып, мектептегі білім беру ісінде маңызды құралға айналды. Кейін бұл еңбек бірнеше рет қайта басылды.
- Оның тағы бір аса маңызды еңбегі – «Тіл – құрал». Автор бұл оқулықта қазақ тілінің құрылымын жүйелі түрде сипаттап, ұлттық тіл білімінің ғылыми негіздерін қалыптастырды. Еңбекте дыбыстар жүйесі, сөз тұлғалары және сөйлем құрылысы секілді мәселелер қарастырылды.
- Қазіргі қазақ тіл білімінде қолданылатын көптеген терминдердің қалыптасуына Байтұрсынов тікелей үлес қосты. Ол сөз таптарына, сөйлем мүшелеріне және басқа грамматикалық ұғымдарға қазақ тілінің ішкі мүмкіндіктеріне сүйеніп атау беруге тырысты. Ғалым қалыптастырған терминдердің едәуір бөлігі бүгінгі ғылыми еңбектер мен мектеп бағдарламаларында қолданылады.
- Зерттеуші тек грамматикамен шектелмей, әдебиет теориясына да назар аударды. Оның «Әдебиет танытқыш» еңбегі әдеби құбылыстарды қазақ тілінде жүйелі түрде түсіндіруге арналған алғашқы іргелі зерттеулердің бірі саналады. Кітапта көркем сөз табиғаты, жанрлар және шығарма құру тәсілдері талданған.
- Байтұрсынов шебер аудармашы ретінде шетел әдебиетін ағартушылық мақсатта пайдаланды. Әсіресе Иван Крыловтың мысалдарын тәржімалауы кең танылып, олар «Қырық мысал» жинағына енді. Автор түпнұсқаны сөзбе-сөз көшірумен шектелмей, оқиғаларды қазақ оқырманының түсінігіне жақындатып жеткізді.
- Поэзия да оның шығармашылығында маңызды орын алды. Өлеңдерінде ақын білім, қоғамдық жауапкершілік, надандық және өзгеріс қажеттігі туралы толғанды. Ол көркем сөзді тек өнер ретінде емес, халықты оятудың және ойландырудың құралы деп қарастырды.
- XX ғасырдың басында Байтұрсынов қоғамдық өмірге белсенді араласты. Ол 1905 жылғы Қарқаралы петициясын әзірлеуге қатысып, құжатта жер мәселесі, жергілікті басқару және қазақ халқының жағдайына қатысты талаптар көтерілді. Осындай қызметі патша билігінің назарын өзіне аудартты.
- Саяси белсенділігі оның бірнеше рет қамауға алынуына себеп болды. 1907 жылы қоғам қайраткері алғаш рет түрмеге түссе, екі жылдан кейін қайта тұтқындалып, Семей абақтысында бірнеше ай отырды. Әкімшілік қысым публицистің ағартушылық ұстанымынан бас тартуына мәжбүр ете алмады.
- Қазақ қоғамының рухани және саяси өміріне «Қазақ» газеті зор ықпал етті. Басылымның алғашқы саны 1913 жылғы 2 ақпанда Орынборда жарық көрді, ал Ахмет Байтұрсынов оның бас редакторы болды. Ол Әлихан Бөкейхан және Міржақып Дулатұлымен бірге газетті ұлттық мәселелер талқыланатын беделді мінберге айналдырды. Басылым 1918 жылға дейін шығып тұрды.
- Бұл жобаның ауқымы сол кезең үшін өте үлкен еді. «Қазақ» газетінің барлығы 264 саны жарық көріп, кей уақыттарда таралымы сегіз мың данадан асқан. Оның беттерінде саясат, мәдениет, шаруашылық, білім, әдебиет және дала халқының тұрмысына қатысты материалдар жарияланды.
- Газет күнделікті өмірге қатысты практикалық мәселелерді де назардан тыс қалдырмады. Оқырмандар егіншілік, мал шаруашылығы, жерді сақтау, сауаттылық, мәдени даму және қоғамның өзін-өзі ұйымдастыруы туралы мақалалармен танысты. Сондықтан басылым жаңалық таратушы ғана емес, ағартушылық алаң қызметін де атқарды.
- 1917 жылғы төңкерістер кезеңінде Байтұрсынов «Алаш» қозғалысын қалыптастыруға қатысты. Орынборда өткен жалпықазақ съездерінде ол басқа ұлттық зиялылармен бірге болашақ автономияның құрылымы мен халықтың саяси өкілдігі мәселелерін талқылады. Кейін қайраткер Алашорда үкіметін ұйымдастыруға атсалысқан тұлғалардың біріне айналды.
- Кеңес билігі орнағаннан кейін оның саяси өмірінде жаңа кезең басталды. 1919 жылы Байтұрсыновқа рақымшылық жасалып, ол Қазақстанды басқару мен халық ағарту ісіне қатысты кеңестік мекемелерде қызмет атқарды. Қолына түскен мүмкіндіктерді ғалым мектеп, ғылым және ана тілін дамытуға пайдалануға тырысты.
- Ағартушы білім беру саласында жауапты қызметтер атқарды. Ол мемлекеттік мекемелердің жұмысына қатысып, Академиялық орталықты басқарды әрі жоғары оқу орындарында филологиялық пәндерден сабақ берді. Әкімшілік қызметпен қатар ғалым оқулықтар жазуын және ғылыми зерттеулерін жалғастырды.
- 1920 жылдардың соңында бұрынғы «Алаш» қозғалысына қатысқан зиялылардың жағдайы күрт нашарлады. Байтұрсынов 1929 жылы тұтқындалып, кейін алғашқы ауыр үкім түрме жазасы мен жер аударуға ауыстырылды. Бостандыққа шыққан соң ол Алматыға оралғанымен, тыныш кезең ұзаққа созылмады.
- 1937 жылдың күзінде ғалым жаппай саяси қуғын-сүргін кезінде қайтадан қамауға алынды. Сол жылдың 8 желтоқсанында кеңестік жазалау органдарының айыптауы бойынша атылды. Арада ондаған жыл өткеннен кейін оның ісі қайта қаралып, 1988 жылы Ахмет Байтұрсынов ресми түрде ақталды.
- Оның мұрасының маңызы ғылыми ортадан әлдеқайда кең ауқымда мойындалған. Қазақстанда ағартушының есімі көшелерге, оқу орындарына және Тіл білімі институтына берілген, ал Алматы қаласында ғалымның мұражай-үйі жұмыс істейді. ЮНЕСКО Ахмет Байтұрсыновтың туғанына 150 жыл толуына арналған іс-шараларды қолдап, мерейтойы 2022 жылы кең көлемде аталып өтті.
Ахмет Байтұрсыновтың өмір жолы ғылым, педагогика, әдебиет және қоғамдық қызметтің бір тұлғаның бойында қалай тоғыса алатынын айқын көрсетеді. Ол қалыптастырған білім беру қағидалары өз дәуірінің шеңберінен шығып, Қазақстанның зияткерлік тарихының маңызды бөлігіне айналды. Ғалымның қайғылы тағдыры XX ғасырдағы саяси дүрбелең кезінде ұлттық зиялылардың қандай ауыр сынақтарға тап болғанын да аңғартады. Бүгінде оның мұрасы қазақ тілінің, білім беру жүйесінің және қоғамдық ойдың даму жолын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
