Иероглифтер туралы қызықты мәліметтер

Жазу — адам ақылының ең ұлы өнертабыстарының бірі, білімді жинақтауға, оларды қашықтыққа жеткізуге және болашақ ұрпақтар үшін сақтауға мүмкіндік берген. Белгілі барлық жазу жүйелері арасында тек сөйлеу дыбыстарын бекітіп қана қоймай, таңбаның өз пішінінде мағынаны сақтайтындар ерекше орын алады. Иероглифтер — мүмкін, осы қағидаттың ең танымал көрінісі — бүкіл әлемдегі адамдарды өздерінің визуалды күрделілігімен, ежелдігімен және таңғажайып өміршеңдігімен таңғалдырады. Мыңдаған жылдар бойы үздіксіз қолданыста болған жазу жүйелері — өркениет тарихында өте сирек кездесетін құбылыс, және дәл осы оларды зерттеуді уақыт арқылы нағыз саяхатқа айналдырады. Осы мақалада біз сіздерге иероглифтер туралы 28 қызықты әрі танымдық фактіні ұсынамыз.

1. «Иероглиф» сөзінің өзі ежелгі грек тіліндегі «қасиетті» және «қашау» немесе «жазу» сөздерінен шыққан. Гректер Мысырдың ғибадатханалары мен қабірлеріндегі жазуларды көріп, олардың алдында абыздардың қасиетті жазуы тұр деп шешкен, және бұл көзқарас атауда мыңдаған жылдар бойы бекіп қалған.
2. Мысыр иероглифтері адамзат тарихындағы ең ежелгі жазу жүйелерінің бірі болып табылады. Олардың пайда болуы шамамен біздің заманымызға дейінгі 3200–3100 жылдарға жатады, және үш жарым мың жылдан астам уақыт бойы олар Ніл алқабында жазбаша өрнектеудің негізгі құралы болып қалды.
3. Мысыр жүйесі классикалық кезеңде шамамен 700 таңбаны қамтыды, алайда Птолемейлер дәуіріне қарай олардың саны бірнеше мыңға дейін өсті. Бұл күрделену ішінара әдейі болды — абыздар қасиетті мәтіндерді білімсіздер үшін аз қолжетімді етіп, жазуды білім үстіндегі билікті сақтау құралына айналдырды.
4. Мысыр иероглифтері бір мезгілде жазудың үш әртүрлі қағидатын біріктірді. Кейбір таңбалар тұтас сөздерді немесе ұғымдарды білдірді, басқалары сөйлеу дыбыстарын берді, үшіншілері дауыстап айтылмайтын мағыналық нақтылаушылар қызметін атқарды — мұндай көп деңгейлі жүйенің сол кезеңдегі басқа жазулар арасында баламасы болған жоқ.
5. Біздің заманымыздың ҮІІ ғасырында Мысырды арабтар жаулап алғаннан кейін иероглифтерді оқу дағдысы шамамен 1400 жылға жоғалды. Соңғы сенімді даталанған иероглифтік мәтін біздің заманымыздың 394 жылына жатады, және одан кейін таңбалар мағынасын ешкім түсіндіре алмайтын жұмбақ суреттерге айналды.
6. Розетта тасы — 1799 жылы табылған, бір мәтіннің үш жазумен жазылған тақтасы — мысыр жазуын шешудің кілті болды. Француз ғалымы Жан-Франсуа Шампольон 1822 жылы иероглифтерді сол жазудың грек нұсқасымен салыстыра отырып шешті, және бұл ашылу лингвистиканың ең ұлы жетістіктерінің бірі болып саналады.
7. Қытай иероглифтері мүлдем басқа шығу тегіне ие және мысыр жазуымен ешқандай генетикалық байланысы жоқ. Олар біздің заманымызға дейінгі шамамен 1200–1300 жылдары жануар сүйектері мен тасбақа қабықшаларындағы болжам жазулары түрінде тәуелсіз пайда болды, және олардың үздіксіз қолданыс тарихы бүгінгі күнге дейін жалғасуда.
8. Қытай жазуы — қазіргі күнге дейін жетіп қана қоймай, сонымен бірге жүздеген миллион адамдар тарапынан белсенді қолданылатын ежелгі иероглифтік жүйелердің жалғыз өкілі. Бұл оны әлемдік мәдениеттегі бірегей құбылысқа — заманауилық пен терең ежелдік арасындағы тірі көпірге айналдырады.
9. Толық академиялық сөздіктердегі қытай иероглифтерінің жалпы саны 80 000-нан асады. Білімді адам олардың шамамен 8 000–10 000-ын біледі, газеттерді еркін оқу үшін шамамен 3 000-ын меңгеру жеткілікті, ал қытай мектептерінің түлектері үшін сауаттылық стандарты шамамен 3 500 таңбаны білуді көздейді.
10. Әрбір қытай иероглифі, ереже бойынша, бір буын болып табылады және белгілі бір мағынаны білдіреді. Бұл берілген жүйені әріптік жазудан түбегейлі ерекшелендіреді, мұнда әріптер тек дыбыстарды білдіреді және ешқандай дербес мағына тасымалдамайды.
11. Қытай иероглифтерінің көпшілігі мағыналық және дыбыстық компоненттердің үйлесу қағидаты бойынша құрылады. Мағыналық бөлік мағына аймағына нұсқайды — мысалы, сумен байланысты таңбалар жиі «үш толқынды сызық» элементін қамтиды, — ал дыбыстық бөлік айтылуын меңзейді, бұл жүйені алғашқы көзқарасқа қарағанда соншалықты ерікті емес етеді.
12. Жапондар қытай иероглифтерін біздің заманымыздың ІҮ–Ү ғасырларында заемдап, өз тілдеріне бейімдеді. Қазіргі жапон жазуында олар «кандзи» деп аталады және екі буындық әліпби — хирагана мен катакана — мен бірге қолданылады, бұл әлемдегі ең күрделі жазу жүйелерінің бірін құрайды.
13. Жапон оқушысы ресми «дзёё кандзи» тізіміне енгізілген 2136 иероглифті меңгеруі тиіс. Бұл тізім білім министрлігі тарапынан мерзімді түрде қаралады: 2010 жылы ол айтарлықтай кеңейтілді, және бұрын ескірген деп саналған кейбір таңбалар міндетті бағдарламаға қайтарылды.
14. Корейлер де ғасырлар бойы қытай иероглифтерін қолданып, оларды «ханча» деп атады. 1446 жылы Седжон патшасы корей тілін жазу үшін арнайы әліпбилік «хангыль» жазуын жасады, және қазіргі Оңтүстік Кореяда иероглифтер шектеулі түрде — негізінен заңды құжаттарда, ғылыми мәтіндерде және меншікті есімдерде қолданылады.
15. Вьетнам тілі ХХ ғасырға дейін қытай иероглифтеріне негізделген, көптеген меншікті ойлап табылған таңбалары бар «чыном» жүйесімен жазылды. Елді Франция отарлағаннан кейін латындандырылған «куок нгы» жазуы біртіндеп иероглификаны ығыстырды, және бүгінде вьетнамдықтардың көпшілігі ескі мәтіндерді оқи алмайды.
16. Мезоамерикалық жазулар — майя, ацтектер және басқа да халықтар — жиі иероглифтік деп аталады, дегенмен олар азиялық және мысырлық жүйелерден мүлдем тәуелсіз пайда болды. Майя жазуы олардың арасында ең толық шешілгені болып табылады және мағыналық таңбаларды буындық элементтермен біріктіреді — бұл мысырлық жүйені таңғажайып түрде еске түсіретін қағидат.
17. Майя жазуын шешу бірнеше онжылдықты алды және көбінесе кеңестік ғалым Юрий Кнорозовтың жұмысының арқасында мүмкін болды. 1952 жылы ол бұл жүйенің буындық сипатын дәлелдеді, алайда оның ашылуы алғашында батыс мамандары тарапынан суық соғыстың саяси контексіне байланысты сенімсіздікпен қабылданды.
18. Мысыр иероглифтері кез келген бағытта — солдан оңға, оңнан солға және жоғарыдан төмен — жазылуы мүмкін еді. Оқу бағытын анықтауға тірі тіршілік иелерінің бейне-таңбаларының өзі көмектесті: олар әрдайым жолдың басына қарап тұрды, оқырманға қайдан бастау керектігін көрсетті.
19. Мысыр жазуында сөздер арасында бос орындар және тыныс белгілері болған жоқ. Мәтін үздіксіз таңбалар тізбегін білдірді, және мағынаны түсіну тіл мен контексті жақсы білуді талап етті — онсыз тәжірибелі оқырманның өзі бір жазуды әртүрлі түсіндіруі мүмкін еді.
20. Қытай иероглифтері өзара түсініксіз диалектілерде сөйлейтін адамдарға жазбаша түрде бір-бірін түсінуге мүмкіндік береді. Пекин тұрғыны мен Гонконг тұрғыны бір сөздерді мүлдем басқаша айтқанымен, ортақ жазбаша мәтінді еш қиындықсыз түсінеді — бұл қасиет үлкен елдің бірлігін сақтауда орасан зор рөл атқарды.
21. Иероглифтердің дәстүрлі каллиграфиясы — Қытайда, Жапонияда және Кореяда — жоғары өнер дәрежесіне көтерілген. Шебер-каллиграф щетканың дұрыс қысымын, қозғалыс жылдамдығын және сызық ырғағын меңгеруге жылдарын арнайды, ал жазудың көрнекті үлгілері аукциондарда кескіндеме туындыларының құнымен салыстырылатын сомаларға сатылады.
22. Қытай каллиграфиясында жазудың бірнеше негізгі стилі бар, олардың әрқайсысы өз эстетикасы мен тарихына ие. «Кайшу» уставтық жазуы анықтығымен және дұрыстығымен ерекшеленеді, «цаошу» жылдам жазуы иероглифтерді іс жүзінде абстрактілі сызықтарға айналдырады, ал «синшу» аралық орын алады және күнделікті тәжірибеде ең кең таралған.
23. 1950-жылдары ҚХР үкіметі сызықтар саны азайтылған жеңілдетілген иероглифтерді жасап, жазу реформасын жүргізді. Реформаның мақсаты халықтың сауаттылығын арттыру болды, алайда дәстүрлі таңбалар бүгінгі күнге дейін Тайваньда, Гонконгте және шетелдегі қытай қауымдастықтарының көпшілігінде қолданылады, бұл бір тілдің екі параллель жазу стандартын жасайды.
24. Кейбір жеңілдетілген иероглифтер дәстүрлілерден соншалықты ерекшеленеді, тек бір нұсқаны білетін адам екіншісін әрең таниды. Мысалы, дәстүрлі «махаббат» иероглифі ортасында «жүрек» элементін қамтиды, ал жеңілдетілген нұсқа одан айырылған — реформа сындаршылары бұдан символикалық иронияны көрді.
25. Иероглифтер шығу тегі елдерінен әлдеқайда алыс жерлерде заманауи визуалды мәдениетке әсер етті. Жапон, қытай және мысыр таңбалары бүкіл әлем бойынша татуировкаларда, дизайнда, жарнамада және интерьерді безендіруде кеңінен қолданылады, жиі олардың нақты мағынасын түсінбей — бұл мәдениет носительдерінде аралас сезімдер тудыратын құбылыс.
26. Цифрлық дәуір иероглифтік жазу алдына күрделі техникалық міндеттер қойды. Пернетақтадан мыңдаған таңбаларды енгізу фонетикалық жүйелер арқылы шешілді — пайдаланушы сөздің дыбысталуын латын әріптерімен немесе буындар бойынша тереді, ал бағдарлама сәйкес иероглифтерді таңдау үшін ұсынады, бұл мәтін теруді екі кезеңді, бірақ толығымен ыңғайлы процесске айналдырды.
27. Электронды құрылғыларда барлық жазулардың символдарын көрсетуді қамтамасыз ететін «Юникод» стандарты 90 000-нан астам қытай, жапон және корей иероглифтерін қамтиды. Оларды каталогизациялау және қосу бойынша жұмыс жалғасуда, өйткені тарихи мәтіндер стандарттың алдыңғы нұсқаларында ескерілмеген таңбаларды үнемі ашады.
28. Зерттеулер көрсеткендей, иероглифтік жазуды меңгеру әріптік жүйелерді игеруге қарағанда мидың басқа аймақтарын белсендіреді. Күрделі таңбаларды есте сақтау үшін қажетті көру-кеңістіктік ойлау мұндай жүйелер носительдерінде айтарлықтай дамиды, бұл иероглифтік сауатты адамдарда тіркелетін бірқатар когнитивтік ерекшеліктерді түсіндіруі мүмкін.

Иероглифтер — бұл жай ғана сөйлеуді жазу тәсілі емес, мағына мен пішін ажырамас әлемді көрудің ерекше тәсілі. Бұл жүйелердің мыңжылдық тұрақтылығы олардың тек коммуникацияда ғана емес, сонымен бірге тілдің өзін визуалды тұрғыдан сезінудегі де терең адамзаттық қажеттілікті қанағаттандыратынын дәлелдейді. Цифрлық технологиялар иероглификаны ығыстырудың орнына, оған жаңа құралдар мен бүкіл әлем бойынша жаңа аудитория берді. Бұл таңбаларды оқи алатын адамдар бар екен, оларды мыңдаған жылдар бұрын тасқа қашағандармен тікелей байланыс та өмір сүреді.