Авиация адамзаттың қашықтық туралы түсінігін түбегейлі өзгертті. Соның арқасында елдер мен құрлықтар арасындағы сапарлар әлдеқайда жылдам әрі қолжетімді бола түсті. Бір ғасырдан сәл астам уақыт ішінде ұшақтар қарапайым тәжірибелік құрылғылардан жүздеген жолаушы мен ондаған тонна жүкті тасымалдай алатын күрделі техникалық жүйелерге айналды. Қазіргі әуе кемелері аэродинамика, материалтану, электроника және қозғалтқыш жасау салаларындағы жетістіктерді біріктіреді. Оларды жасауға мыңдаған инженер, конструктор және түрлі мамандық иелері еңбек етеді. Бұл мақалада біз Сіздер үшін ұшақтар туралы 35 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.
- Қозғалтқышпен жабдықталған алғашқы басқарылатын ұшақтың ұшуы 1903 жылы жүзеге асты. Оны ағайынды Орвилл мен Уилбур Райт орындады. Алғашқы сапар небәрі он екі секундқа жуық уақытқа созылды.
- Авиация қарқынды дамығанымен, ұшу заңдары өзгерген жоқ. Көтергіш күш қанаттың пішіні мен оның айналасындағы ауа ағынының қозғалысы нәтижесінде пайда болады.
- Қазіргі жолаушылар ұшақтары көбіне 10–12 шақырым биіктікте ұшады. Мұндай деңгейде ауа сирек болатындықтан кедергі азаяды және жанармай үнемделеді.
- Салон ішінде жасанды қысым сақталады. Егер ондай жүйе болмаса, адамдарға тыныс алу қиын болар еді. Өйткені үлкен биіктікте оттегінің мөлшері айтарлықтай аз болады.
- Қазіргі коммерциялық ұшақтардың көпшілігі бір қозғалтқышы істен шыққан жағдайда да қауіпсіз ұша алады. Сондықтан екі қозғалтқышты көптеген лайнерлер құрлықаралық бағыттарда сенімді қызмет көрсетеді.
- Иллюминаторлардың дөңгелек болуы кездейсоқ емес. Егер олардың бұрыштары үшкір болса, құрылымға түсетін күш артып, жарықшақтардың пайда болу қаупі жоғарылайтын еді.
- Ұшақ қанаттары толықтай қатты болмайды. Ұшу кезінде олар жоғары қарай едәуір иіліп, үлкен аэродинамикалық жүктемені қабылдайды.
- Қозғалтқыштары толық тоқтап қалса да, ұшақ белгілі бір қашықтыққа дейін қалықтай алады. Жақсы аэродинамикалық қасиеттерінің арқасында экипаж қауіпсіз қонуға қолайлы орынды таңдауға мүмкіндік алады.
- Қара жәшік шын мәнінде ашық қызғылт сары түске боялады. Мұндай түс апаттан кейін оны іздеп табуды жеңілдетеді.
- Борттық тіркеу құрылғылары өте берік жасалады. Олар жоғары температураға, күшті соққыларға, үлкен қысымға және ұзақ уақыт су астында жатуға төтеп бере алады.
- Ұшақ ең көп жанармайды ұшу кезінде емес, көтерілу сәтінде жұмсайды. Биіктікке көтерілу рейстің ең көп энергия қажет ететін кезеңдерінің бірі саналады.
- Автопилот ұшу бағытының басым бөлігін басқара алады. Дегенмен қауіпсіздік үшін толық жауапкершілік әрдайым экипаждың мойнында қалады. Ұшқыштар барлық жүйенің жұмысын үздіксіз бақылайды.
- Қазіргі ұшқыш кабиналары көптеген электрондық құралмен жабдықталған. Олар қозғалтқыштардың жұмысын, бағытты, ауа райын және әуе кемесінің техникалық жағдайын бақылауға мүмкіндік береді.
- Найзағай жолаушылар ұшақтарына жиі түседі. Әдетте бұл айтарлықтай қауіп төндірмейді, өйткені олардың құрылымы осындай әсерлерге арнайы есептеліп жасалған.
- Әрбір рейс алдында ұшақ міндетті техникалық тексеруден өтеді. Тіпті болмашы ақау анықталса да, қосымша тексеру немесе жөндеу жүргізіледі.
- Тарихтағы ең ірі жолаушылар ұшағы Airbus A380 болды. Ішкі орналасуына қарай ол 800-ден астам жолаушыны тасымалдай алады.
- Әлемдегі ең ірі жүк ұшақтарының бірі украиналық Ан-225 «Мрия» саналды. Ол аса ауыр жүктерді тасымалдау үшін жасалып, ұзақ уақыт бойы жүк көтергіштігі бойынша әлемдік рекордты сақтап келді.
- Реактивті қозғалтқыштар қызған газдарды артқа қарай шығару қағидаты бойынша жұмыс істейді. Соның нәтижесінде пайда болатын тарту күші ұшақты алға итеріп, жоғары жылдамдыққа жеткізеді.
- Крейсерлік биіктікте сырттағы ауа температурасы минус 50 градустан да төмен болуы мүмкін. Соған қарамастан салон ішінде жайлы температура сақталады.
- Қанаттар мұз қатуына қарсы арнайы жүйемен жабдықталған. Ол мұздың жиналуына жол бермейді. Өйткені мұндай қабат ұшу сипаттамаларын нашарлатуы мүмкін.
- Ұшақтар көп жағдайда түзу бағытпен ұшпайды. Бағыт ауа райына, әуе дәліздеріне, шектеулерге және жер бедерінің ерекшеліктеріне қарай жоспарланады.
- Турбуленттілік көбіне ауа массаларының қозғалысынан пайда болады. Мұндай аймақтар жолаушыларға жайсыздық тудыруы мүмкін. Дегенмен техникалық тұрғыдан жарамды ұшақ үшін олар әдетте үлкен қауіп төндірмейді.
- Қазіргі жолаушылар лайнерлерінің жылдамдығы көбіне сағатына 800 шақырымнан асады. Соның арқасында алыс мемлекеттер арасындағы сапар бұрынғыға қарағанда әлдеқайда аз уақыт алады.
- Қону ұшудың ең күрделі кезеңдерінің бірі болып есептеледі. Осы сәтте экипаж жылдамдықты, желдің бағытын, ұшақтың салмағын және басқа да көптеген көрсеткішті ескеруі қажет.
- Ұшақта бірнеше тәуелсіз гидравликалық және электр жүйесі болады. Осындай қосымша қорғаныс жалпы сенімділікті едәуір арттырады.
- Көптеген бөлшек жеңіл қорытпалар мен құрама материалдардан жасалады. Бұл тәсіл беріктікті сақтай отырып, ұшақтың жалпы салмағын азайтуға мүмкіндік береді.
- Ұшақтар әртүрлі климаттық жағдайда сынақтан өткізіледі. Олар қатты ыстықта, күшті аязда, жоғары ылғалдылықта және қатты жел кезінде тексеріледі.
- Әрбір қозғалтқыш ұшаққа орнатылар алдында көптеген сынақтан өтеді. Пайдалану барысында оның жағдайы арнайы бақылау жүйелері арқылы үнемі қадағаланады.
- Қазіргі жолаушылар орындықтары қауіпсіздік талаптарына сәйкес жобаланады. Олар қатты қону кезінде де үлкен күшке төтеп беруі тиіс.
- Ұшу-қону жолағының ұзындығы ұшақтың түріне, ауа температурасына және салмағына байланысты болады. Әуе кемесі неғұрлым ауыр болса, қауіпсіз көтерілу үшін соғұрлым ұзын жолақ қажет.
- Көптеген әуежайда арнайы жарықтандыру жүйелері пайдаланылады. Олар экипажға түнде, тұманда немесе көріну шектеулі жағдайда қауіпсіз қонуға көмектеседі.
- Ұшақтардың қозғалысын диспетчерлер үздіксіз бақылап отырады. Олар әуе кемелерінің арақашықтығын сақтап, бағыттарын үйлестіреді.
- Кейбір заманауи ұшақтар 18 сағаттан астам уақыт бойы қонбай ұша алады. Осындай рейстер Жер шарының әр түкпірінде орналасқан қалаларды тікелей байланыстырады.
- Әрбір ұшаққа жеке тіркеу нөмірі беріледі. Сол арқылы оның қай мемлекетте тіркелгенін және нақты қай әуе кемесі екенін анықтауға болады.
- Авиация үздіксіз дамып келеді. Инженерлер үнемді қозғалтқыштар жасап, жаңа материалдарды енгізіп, экологиялық тұрғыдан қауіпсіз технологияларды жетілдіру үстінде. Мұның бәрі әуе тасымалын бұрынғыдан да тиімді әрі сенімді етуге бағытталған.
Ұшақтар адамзаттың ең маңызды техникалық жетістіктерінің біріне айналып, адамдардың қозғалысын және әлемдік экономиканың дамуын түбегейлі өзгертті. Кәдімгі әуе сапарының артында қауіпсіздік пен жайлылықты қамтамасыз ететін күрделі инженерлік шешімдер жатыр. Технологиялардың үздіксіз жетілдірілуі авиация саласының мүмкіндігін кеңейтіп, оны бұрынғыдан да сенімді етіп келеді. Болашақта бұл сала бүгін қиял болып көрінетін көптеген жаңалықпен тағы да таңғалдыратыны сөзсіз.
