Қазақ-жоңғар соғыстары туралы қызықты мәліметтер

Орталық Азияның далалық халықтары мыңдаған жылдар бойы жайылымдық жерлер, сауда жолдары және саяси ықпал үшін үздіксіз бәсекелестік жағдайында өмір сүрді. Көшпенді империялардың қақтығыстары жиі бүкіл аймақтардың тағдырын шешіп, этникалық шекараларды өзгертіп, кейбір халықтарды жойып, басқаларын шыңдап отырды. Еуразия даласындағы барлық қақтығыстардың ішінде қазақ-жоңғар қарсыластығы ерекше орын алады – зардаптарының ауқымы, ұзақтығы және қазақ халқы үшін салдары жағынан оған аймақтың орта ғасырдан кейінгі тарихында тең келетін ештеңе жоқ. Бұл жай ғана әскери қақтығыстар тізбегі емес, қазақ халқының өз атақоныс жерлерінде қала ма, жоқ па деген мәселені шешкен, өмір сүру үшін болған күрес еді. Бұл мақалада біз сіздерге қазақ-жоңғар соғыстары туралы 28 қызықты әрі танымдық фактіні ұсынамыз.

1. Жоңғар хандығы – батыс монғолдардың, ойраттар деп те аталатын – мемлекеті қазіргі Батыс Қытай аумағы мен Моңғолияның бір бөлігінде XVII ғасырдың бірінші жартысында құрылды. Оның негізін біртұтас ханның билігі астында біріккен төрт ірі ойрат тайпасы құрады. Әскери қуаты мен ұйымдасу деңгейі жағынан бұл мемлекет сол кездегі Азияның ең ірі державаларынан кем түспеді.
2. Қазақтар мен жоңғарлар арасындағы қарсыластық кенеттен пайда болған жоқ – қақтығыстың түбірі ойрат тайпалары алғаш рет қазақ жүздерін шығыс жайылымдарынан ығыстыра бастаған XV ғасырға барып тіреледі. Алғашқы ірі қақтығыстардың себебі Іле, Ертіс және Сырдария өзендерінің құнарлы аңғарларын бақылау үшін талас болды. Бұл су артериялары мен оған іргелес жерлер орасан зор жылқы табындарын асырауға қажет болғандықтан, олар үшін қолға қару алып күресуге тура келді.
3. Қазақтар қарсыластықтың ең қиратушы кезеңін «Ақтабан шұбырынды» деп атайды – бұл сөзбе-сөз «ұлы апат» немесе «ұлы шегініс жылдары» дегенді білдіреді. Бұл қайғылы кезең шамамен 1723–1727 жылдарды қамтиды және шынайы ұлттық апатқа айналды. Цэван-Рабтан ханның қолбасшылығымен жоңғар әскері қазақтардың қыстауларына кенеттен шабуыл жасап, бейбіт халықты ең осал қыс мезгілінде тосыннан басып алды.
4. «Ақтабан шұбырынды» кезінде қазақтар тарихшылардың әртүрлі бағалаулары бойынша, халқының үштен бірінен жартысына дейінгі бөлігін жоғалтты – қаза тапқандар, тұтқынға алынғандар және мәжбүрлі көшу кезінде аштықтан, ауыртпашылықтан қайтыс болғандар. Мұндай шығын деңгейі әлем тарихындағы ең ірі эпидемиялар немесе геноцидтердің салдарымен салыстыруға болады. Бүтін рулар өмір сүруден қалды, ал кең аумақтар ұзақ жылдар бойы қаңырап бос қалды.
5. Қазақ жүздерінің шегінуі апатты сипат алды – Кіші жүз Жайық жағалауына және Еділ маңындағы далаларға, Орта жүз Сібір мен Орта Азия бағытына шашырады, ал Ұлы жүз Тянь-Шань бөктерлері мен Ферғана аңғарына ығыстырылды. Бұл шашырау ғасырлар бойы қалыптасқан көшу жолдарын бұзып, шаруашылық құрылымын күйзеліске ұшыратты. Әдеттегі жайылымдарынан айырылған халық аштыққа душар болады – және бұл қауіп қазақ босқындарын барлық жерде аңдыды.
6. Қазақ жүздерінің ортақ қауіп алдында бірігуі көбінесе Кіші жүз ханы Әбілқайыр мен Орта жүз батыры Бөгенбайдың күш-жігерінің арқасында мүмкін болды. Оған дейін үш жүз негізінен дербес әрекет етіп, бірлескен әскери қолбасшылық механизміне ие болмады. Ортақ қауіпті сезіну оларды соғыста бетбұрыс жасау үшін қажетті шарт болған уақытша бірігуге итермеледі.
7. Жоңғар шапқыншылығын тоқтатқан шешуші шайқас 1726 жылы Бұланты түбіндегі ұрыс болды – қазақ әскері шапқыншылық басталғалы бері алғаш рет жауға ірі жеңіске жетті. Бұл шайқас тарихқа «Қалмаққырылған» деген атпен енді – жоңғар атты әскерінің шығыны соншалықты ауыр болды. Жеңіс халықтың жауынгерлік рухын қалпына келтіріп, қорқынышты жауды тоқтатуға болатынын көрсетті.
8. Ең даңқтысы 1730 жылы Аңырақай өзені бойындағы шайқас болды – үш жүз батырларының бас қолбасшылығымен қазақ жасақтарының жоңғар күштерін талқандауы. Аңыз бойынша, бұл шайқасқа екі жақтан да ондаған мың жауынгер қатысқан. Аңырақай қазақтарға стратегиялық бастаманың ауысуының басталуын белгіледі.
9. Абылай хан – қазақ-жоңғар соғыстарының негізгі тұлғаларының бірі – өз жолын отбасынан айырылып, бөтен жерлерде кезген беймәлім жігіт ретінде бастады. Шайқастар кезінде ол ерекше ерлік пен қолбасшылық талант танытып, бұл оны жалпыға мойындалған әскери көшбасшы дәрежесіне көтерілуге мүмкіндік берді. Кейіннен дәл Абылай жүздерді өз билігі астында біріктіріп, басып алынған аумақтарды азат етуді аяқтады.
10. Халық қаһармандары арасында батыр Қабанбай ерекше орын алады – қаракерей руынан шыққан, өз заманының ең көрнекті қолбасшыларының бірі деп танылған. Оның тактикасы жылдам атты шабуылдарды жер бедерін шебер пайдаланумен үйлестірді, бұл жоңғарларға өз шығындарымен салыстыруға келмейтін зиян келтіруге мүмкіндік берді. Оның есімі халық жадында ауыздан ауызға беріліп келген эпикалық жырлар – батырлар жырында сақталды.
11. Батыр Бөгенбай қазақ әскеріне шамамен жарты ғасыр қызмет етіп, шайқастарға әлі де XVII ғасырдың соңынан бастап қатысты. Ол тек жеке ерлігімен ғана емес, сонымен қатар әртүрлі жүздердің жасақтары арасында үйлесімді іс-қимылдарды ұйымдастыра білу қабілетімен ерекшеленді – бұл көшпенді әскери ұйым жағдайында сирек кездесетін қасиет. Бөгенбайды күрес ең шиеленіскен жылдары біріккен қазақ әскерінің «оң қолы» деп атаған.
12. Батыр Наурызбай – осы дәуірдің тағы бір қаһарманы – негізінен шегініс кезінде бейбіт халықты қорғауымен даңққа бөленді. Ол жоңғар атты әскерінің қуғынынан босқындарды қорғаған артқы жасақтарды басқарды және көбінесе алдын ала тиімсіз деп саналатын қақтығыстарда жеңімпаз атанды. Халық жадында оның бейнесі әлсіздерді қорғаушы – өзгелер үшін өзін құрбан етуші бейнесімен астасып кетті.
13. Жоңғар әскері моңғол армиясы үлгісі бойынша ұйымдастырылып, жоғары тәртібімен, іс-қимылдардың үйлесімділігімен және қытай шеберлерінен де алынған трофейлік атыс қаруын қолдануымен ерекшеленді. Зеңбіректер мен мылтықтардың болуы жоңғарларға негізінен садақтар мен суық қарумен қаруланған қазақтар алдында елеулі артықшылық берді. Дәл осы технологиялық үстемдік сандық жағынан шамалас қазақ күштерінің алғашында жеңіліске ұшырауын түсіндіреді.
14. Қазақ батырлары біртіндеп жаудың атыс қаруындағы үстемдігін бейтараптандыруға мүмкіндік беретін тактиканы игерді. Түнгі шабуылдар, тар шатқалдардағы тұтқиылдан соғу, жылдам айналып өту соққылары – мұның бәрі жоңғар жаяу әскері мен артиллериясына алысқа ату қаруын тиімді пайдалану мүмкіндігінен айырды. Дәл техникалық жағынан жабдықталған жау үшін тиімсіз жағдайда соғыса білу соғыстағы бетбұрыстың негізгі кілттерінің бірі болды.
15. Қазақ-жоңғар қақтығысы Ресей мен Қытайдың қатысуымен күрделі дипломатиялық ойын аясында дамыды. Екі империя да далалық делдалдар арқылы бір-бірін әлсіретуге мүдделі болып, әртүрлі тараптарды қару-жарақпен және жаудың қозғалысы туралы мәліметтермен қамтамасыз етті. Қазақ хандары бұл жағдайды шебер пайдаланып, кейде бір державадан, кейде екіншісінен қолдау алып, ешкімге өздерін толық бақылауға бермеді.
16. Дәл жоңғар шапқыншылығының қаупі Әбілқайыр ханды 1730–1731 жылдары Ресей тақына протекторат сұрап жүгінуге итермеледі. Бұл шешім мәжбүрлі болды – соғыстан әлсіреген Кіші жүз шығыстан келген қорқынышты жауға қарсы кез келген одақтас іздеді. Дегенмен, қабылданған протекторат ұзақ мерзімді салдарға ие болып, түбінде қазақ жерлерінің Ресей империясының құрамына енуіне әкелді.
17. Цин Қытайы Жоңғар хандығын жоюда шешуші рөл атқарды – 1755–1758 жылдары маньчжур және қытай әскерлері ойраттардың ішкі алауыздығын пайдаланып, оларға күйрете соққы берді. «Жоңғар геноциді» терминін кейбір тарихшылар цин әскерлерінің ойрат халқының елеулі бөлігін жоюын сипаттау үшін қолданады. Бұл оқиғалар шығыстан төнген қауіпті түбегейлі жойып, қазақтарға жоғалтқан жерлеріне қайтуға мүмкіндік берді.
18. Жоңғар хандығының 1758 жылы күйреуі ғасырлық қарсыластықтың аяқталуын белгіледі – қазақ халқын сәл жоқ қылмай қалған мемлекет, өзінің ең жоғары әскери экспансиясынан отыз жылға жетер-жетпес уақыт бұрын өмір сүруден қалды. Қазақ жүздері дереу босап қалған шығыс далаларына орала бастап, дәстүрлі көшу жолдарын біртіндеп қалпына келтірді. Дегенмен, демографиялық және аумақтық шығындар әлі бірнеше ұрпақ бойы сезіліп тұрды.
19. Қазақ-жоңғар соғыстары туралы жады негізінен ауызша дәстүрде – батырлар жырында, яғни батырлар туралы эпикалық поэмаларда сақталды. Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай және басқа қаһармандар туралы шығармаларды халық жиындарында, той-томалақтарда және ас беруде жыршылар – ақын-жыраулар – ауызша жеткізіп отырды. Ауызша дәстүр соншалықты өміршең болды, жазба дереккөздерде аталмаған ондаған батырлардың есімдері мен ерліктерін сақтап қалды.
20. Осы дәуірдегі қазақтың халық поэзиясы «Отан» ұғымын – яғни, туған жерді – өмірді қиюға тұрарлық ең жоғары құндылық ретіндегі бейнесін жасады. Бұл бейне көбінесе дәл «Ақтабан шұбырынды» апатының ықпалымен қалыптасты – бастан кешкен жер жоғалту оның иелігін сезілетін және қасиетті етті. Бұл рухани тәжірибенің қазақ өзін-өзі тануына ықпалы бүгінгі күнге дейін сезіледі.
21. Қазақ батырларының бір бөлігі бірнеше тілді меңгеріп, бұл қабілетін барлау мақсаттарында пайдаланды, жау қатарына сіңіп немесе бейтарап тайпалармен келіссөздер жүргізу арқылы. Барлау мен дипломатия көшпенділердің әскери өнерінің ажырамас бөлігі болды – күшті жауды тек қару күшімен жеңу іс жүзінде мүмкін емес еді. Жоңғар түмендерінің қозғалысы туралы мәлімет жинай білу жиі бүтін кампаниялардың нәтижесін шешетін.
22. Қазақ-жоңғар соғыстарының бірқатар шайқастары қыс мезгілінде болды – көшпенділер тек жазда ғана соғысқан деген тұрақты түсінікке қарамастан. Дәл қысқы шабуылдар қорғансыз ауылдарға жасалғанда ең қиратушы болды – тосыннан ұсталған адамдар не шегіне алмай, не қарсылық ұйымдастыра алмай қалды. Қазақ батырлары кейіннен бұл тактиканы қабылдап, жоңғар қоныстарына кенеттен соққы беру үшін қысқы рейдтерді өздері де қолданды.
23. «Ақтабан шұбырынды» кезеңінде әйелдер жиі ауылдарды қорғауға қатысып, қол астында не болса, сонымен қаруланды. Халық аңыздары шабуыл кезінде қарсылықты жеке басқарған бірнеше жауынгер әйелдердің есімдерін сақтап қалды. Бұл факт сынақтың қаншалықты тоталды болғанын куәландырады – қауіп барлығына, ешкімді қалдырмай, төнді.
24. Ақын Өмбетей өзінің атақты «Бөгенбайға жоқтауында» – батыр Бөгенбайға арналған жоқтау жырында – соғысқа арналған қазақ поэзиясының ең әсерлі ескерткіштерінің бірін жасады. Бұл шығарма хроникалар мен аңыздармен қатар халықтың мәдени жадының бөлігіне айналып, дәуірдің қайғысы мен ерлігі туралы куәлік сақтады. Дәл осындай мәтіндер арқылы тарих оқи алмайтындарға – яғни, халықтың басым бөлігіне – жеткізілді.
25. Қазақ-жоңғар соғыстары қазақ құқық жүйесінің – «Жеті жарғының», яғни, Тәуке ханның билігі тұсында XVII ғасырдың соңында қабылданған «Жеті заңның» қалыптасуына қатты ықпал етті. Бұл заңдар жинағы жүздер арасындағы қатынастарды реттеп, әскери ұйымды тәртіпке келтірді және көбінесе сыртқы қауіп алдында бірігу қажеттілігіне жауап болды. Біртұтас құқықтық база болмаса, үш жүзді бірлескен әскери іс-қимылдар үшін біріктіру салыстырмалы түрде әлдеқайда қиын болар еді.
26. XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басында билік құрған Тәуке хан қақтығыстың алғашқы кезеңінде қазақ қарсылығын ұйымдастырудың негізгі ұйымдастырушыларының бірі саналады. Дәл оның тұсында әскери реформалар жүргізіліп, жасақта тәртіп күшейтіліп, әртүрлі жүздердің батырлары арасында өзара іс-қимыл орнатылды. Оның саяси мұрасы келесі ұрпақтың – Бұланты мен Аңырақайда шайқасқандардың – жеңістеріне топырақ дайындады.
27. Қазіргі Қазақстан аумағы сол соғыстың көптеген топонимикалық іздерін сақтап қалған – өзендердің, жер атауларының және елді мекендердің атаулары нақты шайқастар, жеңістер мен жеңілістер туралы жадыны сақтайды. Аңырақай, Бұланты, Ор – бұл географиялық атаулардың әрқайсысы сонымен бірге тарихи құжат болып табылады. Жергілікті топонимика кейде ресми жылнамаларға қарағанда өткеннің дәлірек куәсі болып шығады.
28. Қазіргі қазақстандық тарихнама қазақ-жоңғар соғыстарына ерекше назар аударады – бұл тақырып мектеп және университет бағдарламаларына ұлттық бірегейлікті қалыптастырудың негізгі эпизоды ретінде енгізілген. Осы дәуір батырларына ескерткіштер елдің көптеген қалаларында орнатылған, ал Қабанбай, Бөгенбай және Абылайдың есімдерін көшелер, алаңдар және оқу орындары иеленеді. Бұл кезеңді түсіну жалғасуда – тарихшылар шығын саны, шайқастардың хронологиясы және жеке тұлғалардың рөлі туралы пікірталас жүргізуде.

Қазақ-жоңғар соғыстары – халықтың біртұтас ретінде өмір сүру қабілетіне іс жүзінде сыналатын сирек тарихи эпизодтардың бірі. «Ақтабан шұбырынды» апаты және одан кейінгі әскери бетбұрыс ұйымдасқан жау алдында ыдырау өлімге тең екенін, ал бірлік жеңіске жету мүмкіндігін ашатынын көрсетті. Бұл қарсыластық қазақ бірегейлігінің мәдени және тарихи іргетасын басқа халықтар өздерінің ұлы сынақтарынан өзін-өзі тануды алғандай деңгейде қалыптастырды. Тарихтың бұл бетін білу тек қаһармандарға тағзым ретінде ғана емес, сонымен қатар бүтін бір халықтың мінезі қалай қалыптасқанын түсіну кілтін береді.