Иоганн Себастьян Бах туралы қызықты мәліметтер

Музыка тарихы көптеген ұлы есімдерді біледі, алайда олардың ішінде иесі қайтыс болғаннан кейін үш ғасыр өткен соң да өзектілігін жоғалтпағандары өте аз. Кейбір композиторлар тірі кезінде аты шыққанымен, ұрпақтар жадынан өшіп кеткен; басқалары өмірінің соңына дейін танылмай, кейін ғана өнер пантеонынан өз орнын алған. Иоганн Себастьян Бах — осы екінші санатқа жататын тұлға: тірі кезінде ол сыйлы, бірақ дәуірінің ең атақты музыканты емес еді, ал бүгінде оны ешқандай ескертпесіз адамзат тарихының ең ұлы өнер қайраткерлерінің бірі деп санайды. Оның мұрасы мың астам шығармаларды қамтиды, математикалық дәлдігімен де, терең эмоциялық күшімен де таң қалдырады, ал Моцарттан Шостаковичке дейінгі кейінгі композиторларға тигізген ықпалын асыра бағалау мүмкін емес. Бұл мақалада біз сізге Иоганн Себастьян Бах туралы 30 қызықты және танымдық мәліметті жинақтадық.

1. Бах 1685 жылы 21 наурызда Эйзенах қаласында дүниеге келді — бұл шағын тюринг қаласы сол кезде-ақ неміс мәдениеті тарихымен тығыз байланысты болатын: дәл сол жердегі Вартбург сарайында Мартин Лютер Інжілді неміс тіліне аударған. Отбасы тұқым қуалаған музыканттар әулетіне жататын — Бахтар бірнеше ұрпақ бойы Тюрингияда музыкамен айналысты, сондықтан сол өңірде «Бах» есімі «музыкант» сөзінің синоніміне айналған болатын. Бұл болашақ композитордың туғаннан бастап кәсіби музыкалық ортада өскенін білдіреді.
2. Сегіз жасында ол анасынан, он жасында әкесінен айырылып, толық жетім қалды. Үлкен ағасы Иоганн Кристоф баланы өзіне Ордруфқа алып кетті, ол сонда органист болып қызмет атқарды және інісінің музыкалық тәрбиесін жалғастырды. Дәл осы жылдары кенже інісінде дербес оқу дағдысы қалыптасты — ол Иоганн Кристоф бағалы қолжазбаларды шкафқа жауып қойған кезде, айдың жарығында нотаны көшіріп жаза берді.
3. Он бес жасында Бах Люнебургтегі хор қатарына орын алып, алғаш рет бай музыкалық өмірі бар үлкен қалаға келді. Онда оның кең нота кітапханасына қолы жетті, сол арқылы замандас солтүстік неміс органшылардың шығармаларын зерттей алды. Бұл кезең оның өз стилін қалыптастыруда шешуші рөл атқарды — түрлі дәстүрлерді бойына сіңіре отырып, ол барлығын жаңа бірдеңгеге синтездеді.
4. 1705 жылы жас музыкант Арнштадттан Любекке дейін жаяу шамамен 400 шақырым жол жүрді — сол кездегі неміс орган өнерінің шебері Дитрих Букстехудені тыңдау үшін. Шіркеу билігі берген демалыс төрт апта ғана болатын, алайда Бах сабаққа беріліп, бірнеше ай бойы қалып кетті. Қайтып оралғанда жұмыс берушілер оны сөгіске тартты, бірақ сол сапардан алған білім кез келген жазаның орнын толтырды.
5. Өмірі бойы ол Арнштадт, Мюльхаузен, Веймар, Кётен және Лейпциг сияқты бірнеше неміс қаласында сарай, шіркеу және қала музыканты лауазымдарын атқарды. Әрбір қызмет орны өзгеше репертуар мен өзгеше тәсілді талап етті: сарайда зайырлы пьесалар мен концерттер жазылды, шіркеуде кантата мен хоралдар, шәкірттерге арнап — педагогикалық жинақтар. Міндеттердің осылай үздіксіз ауысып отыруы оның мұрасының жанрлық алуантүрлілігін көп жағдайда түсіндіреді.
6. Лейпцигте — Бах Әулие Фома шіркеуінің канторы ретінде өмірінің соңғы 27 жылын өткізген қалада — ол жексенбілік ғибадат үшін жыл сайын жаңа кантата жазуға міндетті болды. Қызмет еткен жылдары ол кантатаның бес жылдық циклін жасады — тек осы жанрда шамамен 300 шығарма, бірақ олардың бір бөлігі жоғалып кеткен. Мұндай өнімділік тек шабыттан ғана емес, болатындай кәсіби тәртіптен де туындады.
7. Бахтың ең ауқымды вокалдық шығармасы — «Матай бойынша Зардап» — екі хор, екі оркестр және екі орган үшін жазылған, орындалу ұзақтығы үш сағаттан асады. Тірі кезінде бұл шығарма небәрі екі рет орындалып, одан кейін жүз жылға жуық ұмытылды. Дәл 1829 жылы Феликс Мендельсонның дирижерлігімен қайта орындалуы Бахтың еуропалық қауыммен кеңінен қайта танысуына серпін берді.
8. «Жақсы темперацияланған клавир» — барлық 24 тональдықтағы прелюдия мен фугалардың екі томы — тек көркемдік шедевр ғана емес, аспаптарды жаңаша баптаудың пайдасын дәлелдейтін тәжірибелік аргумент болды. Тең темперация таралғанға дейін кейбір тональдықтар мөлдір естілмей, композиторлар оларды аулақ тұтатын. Бах барлық 24 тональдықтың да бірдей нәрлі және сұлу бола алатынын жарқын дәлелдеп берді.
9. «Гольдберг вариациялары» аңыз бойынша граф Герман Карл фон Кайзерлингтің тапсырысы бойынша жазылған — ол ұйқысыздықтан зардап шегіп, клавесиншы Гольдбергтен түнде тынышталтарлық бірдеңе ойнауды өтінген. Бах бірыңғай бас желісіне отыз вариация жасады — сипаты жағынан сондай алуан түрлі шығарма ол бір мезгілде де ұйықтата алады, де санаңды оятады. Қазіргі нейробиологтар бұл музыкадағы ырғақтық заңдылықтардың ми белсенділігіне ерекше әсер ететінін шынымен анықтаған.
10. Контрапункт саласында — бір мезгілде бірнеше дербес дауысты жүргізу өнерінде — Бах одан бұрын да, кейін де ешкім асып кете алмаған деңгейге жетті. «Фуга өнері» — өмірінің соңында жұмыс істеген аяқталмаған цикл — осы техниканың жан-жақты энциклопедиясы болып табылады. Музыктанушылар бұл шығарма қай аспапқа арналғанын әлі де таласып жүр — қолжазбада ешқандай нұсқаулық жоқ.
11. Бах екі рет үйленді — алдымен туысқан әпкесі Мария Барбараға, ол 1720 жылы қайтыс болды, одан кейін одан жиырма жас кіші әнші Анна Магдалена Вилькеге. Екі некеден жиырма бала дүниеге келді, олардың оны ересек жасқа жетті. Бірнеше ұл атақты композиторларға айналды — Карл Филипп Эммануэль мен Иоганн Кристиан Бах тірі кезінде әкесінен анағұрлым кең танымалдыққа ие болды.
12. Туындырған мол мұрасына қарамастан, Бах тірі кезінде шығармаларын шамалы ғана жариялады — олардың көпшілігі тек қолжазба күйінде өмір сүрді. Бұл ішінара жұмысының практикалық сипатымен түсіндіріледі — музыка нақты қажеттілік үшін жазылды, ұрпақтарға арналмады. Шығармаларының аз ғана бөлігі оның тікелей қатысуымен баспадан шықты.
13. 1717 жылы Дрезден сарайында Бах пен сәнді француз виртуозы Луи Маршан арасында ашық клавирлік жарыс ұйымдастырылды. Маршан күшті бәсекелесі туралы естіп, сайыс алдында тынымсыз қаладан тайып кетуді жөн көрді. Бұл эпизод оның кәсіби музыканттар арасындағы беделін айқын сипаттайды — кең қауым оны онша танымаса да.
14. Орган оның кәсіби мансабының көп бөлігінде басты аспабы болды, ал органшы ретіндегі даңқы Германияның бар жеріне тарады. Ол аспапта сағаттап импровизациялай алатын, және музыкант-әріптестер осы сеанстарды тыңдау үшін арнайы келетін. Аяқпен орындаудың — педальдік техниканың — шеберлігі тәжірибелі органшыларды да таң қалдырды дейді.
15. 1720 жылы сарай оркестрімен Карлсбадтан оралған Бах Мария Барбараның ол жоқта қайтыс болып, жерленіп қойғанын білді. Бұл соққы өмірінің ең ауыр сәттерінің бірі болды — ол сүйікті адамын жерлеуге де үлгермей қалды. Музыктанушылар сол жылдардағы бірқатар шығармаға сіңген ерекше қайғылы үнді осы кезеңмен байланыстырады.
16. Бах феноменал есте сақтау қабілетіне және күрделі көп дауысты құрылымдарды ішкі есту арқылы қабылдай алатын дарынға ие болды — замандастарының айтуынша, ол ұзақ партитураны бір оқып шыға отырып жаттап ала беретін. Бұл қабілет оған аспапқа жүгінбей-ақ, санасында музыканы жасауға және өңдеуге мүмкіндік берді. Кейбір зерттеушілер дәл ішкі есту арқасында оның полифониясы сондай құрылымдық дәлдікке жеткен деп санайды.
17. Сандық символика оның көптеген шығармаларына терең сіңген — музыктанушылар онда «BACH» есімінің неміс нота жүйесіндегі сандық мәнімен байланысты заңдылықтарды тапты. B, A, C, H әріптері си-бемоль, ля, до, си нотaларына сәйкес келеді — бұл мотивті ол бірнеше маңызды шығармасында өзіндік қолтаңба ретінде пайдаланды. Кейбір зерттеушілер сандық символиканы оның шығармашылық әдісінің басты құрылымдық қағидасы деп санайды.
18. Лейпцигте Бах Әулие Фома шіркеуіндегі музыкаға ғана емес, оның жанындағы мектепте латын тілін оқытуға да жауап берді — кантор лауазымы педагогикалық міндеттерді де қамтыды. Бұл шұғылдану оған ұнамады және ол оны көмекшілерінің мойнына артуға барынша тырысты. Оның шынайы құмарлығы шығармашылық пен орындаушылық болды — қалғанының бәрі ауыр жүк ретінде қабылданды.
19. Жұмыс берушілермен қақтығыс мансабының көп бөлігінде оны жолдас болды — тым тәуелсіз мінез бен сапаға қойған жоғары талаптар жылдамдыққа жол бермеді. Арнштадтта оны хор әншілерін шатастырған тым күрделі хорал импровизациялары үшін сынады. Лейпцигте қалалық кеңес міндеттерді орындаудың тұрақсыздығы мен кәдімгі шіркеу қауымы үшін тым күрделі музыка туралы шағымданды.
20. Соңғы ірі шығарма — «Си минор месса» — Бах өлімге жуық аяқтады, бірақ оның жеке бөліктерінде жиырма жылдан астам жұмыс жасады. Бұл туынды тірі кезінде толық орындалмады — ауқымы мен күрделілігі оны кәдімгі ғибадат үшін жарамсыз ете берді. Бүгінде ол бүкіл заман хор музыкасының шыңы деп мойындалады.
21. Бахтың көру қабілеті өмірінің соңғы жылдарында күрт нашарлады — болжамды себебі жылдар бойы нашар жарықта нота көшіру болды. 1750 жылы ол сол кезде неміс сарайларын аралап жүрген британдық хирург Джон Тейлордың қолымен екі рет көз операциясынан өтті. Операция пайда бермегенмен қоймай, жалпы денсаулығының нашарлауын жеделдетті — бірнеше айдан кейін, 1750 жылы 28 шілдеде Бах дүниеден өтті.
22. Қайтыс болғаннан кейін мүлкі жесірі мен балалары арасында бөлінді, олар қолжазбаларды ерекше қымбат деп есептемеді. Бірқатар нота дәптері жай ғана қағаз саудагерлеріне сатылды. Анна Магдалена одан кейін он жыл кедейшілікте өтіп, шіркеудің жарлыларға берген жәрдемақысына күн көрді — тарихтың ең ұлы композиторларының бірінің жесірі кедей адамдай жерленді.
23. Қолжазбалардың елеулі бөлігі Карл Филипп Эммануэльдің арқасында сақталды — ол үлкен мұрағатты мирас етіп алып, оны ұқыпты сақтады. Басқа бөлігі жекеменшік жинақтарға шашырады, одан ХІХ–ХХ ғасырлар бойы ақырындап ортақ ғылыми айналымға оралды. Кейбір қолжазбалар тек ХХ ғасырдың соңында жарыққа шықты — мысалы, «До минор мессасы» 1981 жылы ғана Бахтың жоғалып кеткен туындысы ретінде анықталды.
24. Оның кейінгі композиторларға ықпалы дерлік жаппай сипатқа ие болды — Моцарт фугалармен танысқанда сондай таң қалды, бірден өзі жаза бастады. Бетховен балалық шағынан «Жақсы темперацияланған клавирді» үйреніп, Бахты бүкіл еуропалық музыканың атасы емес, бабасы деп атады. Шопен, Брамс, Шуман — романтиктердің әрқайсысы Бах мұрасын терең зерттеуден өтті.
25. «Иоанн бойынша Зардап» нотасы 1999 жылы Одесса нарығынан табылды — шынайы қолжазба ұзақ жылғы белгісіздіктен кейін кездейсоқ бөлшек саудаға түсіп кеткен. Бұл жағдай оның мұрасының қайтыс болғаннан кейін қаншалықты шашыраңқы және осал болғанын айқын көрсетеді. Қолжазбаларды іздестіру және атрибуциялау бүгінге дейін жалғасуда — осы саладағы мұрағаттық жаңалықтар қазіргі кезде де сирек емес.
26. Бах органдарды баптаудың және сарапшылық жасаудың озық шебері болды — ол жаңа аспаптарды бағалау үшін түрлі қалаларға шақырылатын, оның пікірі мінсіз беделге ие болатын. Ол тек стройды ғана емес, мехтің, регистрлердің және механиканың сапасын да тексерді — тексеруге инженерлік мұқияттылықпен кірісетін. Бұл практикалық қызмет оның теоретик және шығармашыл ретіндегі беделінің көлеңкесінде жиі қалып жатады.
27. Томас Манн, Альберт Эйнштейн және ХХ ғасырдың басқа да көрнекті ойшылдары жеке талғамдарына қарамастан Бах музыкасын кемелдіктің өлшемі деп атады. Өзі де скрипкашы-әуесқой болған Эйнштейн Бахтың музыка жасамай, дыбыс арқылы көрінген ғаламның өз құрылымын жасайды деген. Оның шығармашылығының математикалық кемелділігі туралы осындай ой бір-бірінен уақыты да, көзқарасы да алшақ ең түрлі адамдарда қайталанып жатады.
28. Оның шығармалары 1977 жылы «Вояджер» ғарыш аппараттарымен жер өркениетінің ең жоғары жетістіктерінің үлгісі ретінде алтын пластиналарға жазылып жіберілді. Жазбалардың ішінде Бранденбург концертінің бірінші бөлімі де бар — бүкіл музыка тарихындағы ең жасампаздыққа толы үзінділердің бірі. Осылайша, Бах шығармалары адам қолымен жасалған кез келген нәрседен де жылдам алыстап, жұлдызаралық кеңістікте жол жүруде.
29. Бахтың зираты жерленгеннен кейін көп ұзамай жоғалды — ХVШ ғасырдың аяғына қарай жерленген орны нақты белгісіз болып қалды. Болжамды сүйек қалдықтары 1894 жылы құрылыс жұмыстары кезінде табылып, анықталды және Лейпцигтегі Әулие Фома шіркеуіне қайта жерленді. Бас сүйегін тірі кездегі портреттермен салыстырмалы талдау жолымен жүргізілген қазіргі заманғы зерттеулер бұл шынымен оның сүйек қалдықтары екенін жоғары ықтималдықпен растады.
30. 1850 жылы құрылған Бах қоғамы шығармаларының толық жинағын жариялауды мақсат тұтты — бұл жұмыс шамамен елу жыл созылып, 1900 жылы аяқталды. Нәтижесінде 46 томнан тұратын нота мәтіндері жинағы пайда болды, ол кейінгі зерттеулер мен орындаушылық тәжірибенің негізіне айналды. Ғылыми тұрғыдан нақтыланған жаңа басылым — «Neue Bach Ausgabe» деп аталатын — тағы бірнеше онжылдықта жасалып, тек 2007 жылы аяқталды.

Бах уақыт өткен сайын маңызы кемімей, керісінше артып отыратын сирек суретшілердің қатарына жатады — оның музыкасынан әрбір жаңа ұрпақ алдыңғылары ашпаған өзіндік нәрсені табады. Оның мұрасы сондай мол, ғалымдар автор дүниеден өткеннен кейін үш ғасыр өтіп, мәтіндемелік және атрибуциялық жаңалықтар жасауды жалғастыруда. Тірі кездегі танылмаушылық пен өлгеннен кейінгі ұлылық арасындағы парадоксал тағдыр оның өмірбаянын тек музыканттың тарихына ғана емес, данышпандықтың табиғаты мен оны тануға кететін уақыт туралы да маңызды ой-толғаныс етеді. Бахты тыңдау — ешқашан ескірмейтін нәрсеге қол тигізу дегенді білдіреді.