Табиғат әлемі адамды таңғалдыратын сан алуан тіршілік иелеріне толы. Бірі ерекше сыртқы келбетімен көзге түссе, енді бірі қоршаған ортаға бейімделу қабілетімен таңғалдырады. Сарышаяндар – Жер бетінде жүздеген миллион жыл бойы өмір сүріп келе жатқан, көптеген табиғи өзгерістерді бастан өткерген ежелгі жәндіктектестердің бірі. Олардың айбатты келбеті көпшілікке таныс болғанымен, өмір салты мен ерекшеліктері туралы қызықты деректерді бәрі бірдей біле бермейді. Бұл мақалада біз Сіздер үшін сарышаяндар туралы 30 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.
- Сарышаяндар Жер бетінде динозаврлар пайда болмай тұрып-ақ тіршілік еткен. Ғалымдардың пікірінше, олардың арғы тектері шамамен 430 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Осынша ұзақ уақыт ішінде дене құрылысы айтарлықтай өзгермеген, бұл олардың эволюциялық тұрғыдан өте сәтті қалыптасқанын көрсетеді.
- Қазіргі кезде сарышаяндардың 2500-ден астам түрі белгілі. Олар дене көлемі, түсі, уының күші және тіршілік ету ерекшеліктері бойынша бір-бірінен өзгеше келеді. Зерттеушілер жыл сайын жаңа түрлерді анықтап отырады.
- Бұл жануарлар Антарктидадан басқа барлық дерлік құрлықта кездеседі. Әсіресе шөлдерде, шөлейт аймақтарда және тропиктік өңірлерде кең таралған. Кейбір түрлері биік тауларда да тіршілік ете алады.
- Сарышаяндардың дене мөлшері айтарлықтай ерекшеленеді. Ең кішкентай түрлерінің ұзындығы небәрі 1–2 сантиметр болса, ең ірілері 20 сантиметрге дейін жетеді. Салмағы да түріне қарай әртүрлі болады.
- Көпшілік ойлағандай, барлық сарышаяндар адам үшін өлімге қауіпті емес. Белгілі түрлердің аз ғана бөлігінің уы ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін. Ал олардың басым көпшілігінің шаққаны қатты ауыртқанымен, дені сау ересек адам үшін аса қауіпті саналмайды.
- Уын енгізетін шаншары иілгіш құйрығының ұшында орналасқан. Ол оны қорғану кезінде де, жемтігін ұстағанда да пайдаланады. Сонымен қатар жануар енгізілетін удың мөлшерін реттей алады.
- Сарышаяндардың негізгі қорегі – жәндіктер, өрмекшілер және басқа да ұсақ омыртқасыздар. Ірі түрлері кейде кесірткелер мен тышқандар сияқты шағын омыртқалыларды да аулайды. Жемтігін алдымен қуатты қысқыштарымен ұстап алады.
- Бұл тіршілік иелері ұзақ уақыт бойы қорексіз өмір сүре алады. Кейбір дарақтар бірнеше ай бойы аштыққа шыдап, белсенділігін жоғалтпайды. Осындай қасиет қолайсыз кезеңдерден аман шығуға мүмкіндік береді.
- Сарышаяндар көбіне түнде белсенді болады. Күн батқан соң олар қорек іздеуге шығып, күндіз тастардың, ағаштардың немесе індердің ішінде жасырынып жатады. Мұндай тіршілік салты қызып кетуден және ылғал жоғалтудан сақтайды.
- Олардың зат алмасу үдерісі өте баяу жүреді. Сондықтан көптеген басқа жануарларға қарағанда әлдеқайда аз энергия қажет етеді. Дәл осы ерекшелік ұзақ уақыт аш жүруге мүмкіндік береді.
- Көптеген түрлері ультракүлгін сәуле түскенде көгілдір-жасыл түспен жарқырайды. Мұндай құбылыстың нақты себебі әлі толық анықталған жоқ. Ғалымдар бұл сыртқы қабықтағы ерекше заттарға байланысты болуы мүмкін деп есептейді.
- Денесін берік хитинді сауыт қаптап тұрады. Ол ішкі мүшелерді механикалық зақымданудан қорғайды әрі ылғалдың булануын азайтады. Соның арқасында сарышаяндар құрғақ климатқа жақсы бейімделген.
- Өсу барысында олар бірнеше рет түлейді. Әрбір түлеуден кейін дене көлемі ұлғая түседі. Жаңа қабық алғашында жұмсақ болғандықтан, бұл кезеңде жануар өте осал келеді.
- Сарышаяндардың сезім мүшелері өте жақсы дамыған. Олар жер бетіндегі ең әлсіз тербелістерді де сезіне алады. Осы қабілет қараңғыда да жемтігін дәл табуға көмектеседі.
- Бірнеше жұп көзі болғанымен, олардың көру қабілеті аса жақсы емес. Қоршаған орта туралы негізгі мәліметті сезімтал түктер мен арнайы қабылдағыштар арқылы алады. Осындай бағдарлану тәсілі өте тиімді болып шыққан.
- Аналығы жұмыртқаларын сыртқы ортаға салмайды. Төлдері толық қалыптасқан күйде дүниеге келеді. Жаңа туған сарышаяндар біраз уақыт анасының арқасына жабысып жүреді.
- Сарышаяндарда аналық қамқорлық жақсы дамыған. Анасы төлдерін алғашқы түлеуге дейін қорғайды. Тек содан кейін ғана жас дарақтар өздігінен тіршілік ете бастайды.
- Кейбір түрлер жиырма жылдан астам өмір сүре алады. Омыртқасыз жануарлар үшін бұл өте ұзақ мерзім саналады. Өмір сүру ұзақтығы тіршілік ортасы мен түрлік ерекшеліктерге байланысты болады.
- Аңшылық кезінде сарышаян әрдайым уын пайдалана бермейді. Егер жемтігі кішкентай болса және қатты қарсылық көрсетпесе, қысқыштарының күші жеткілікті болады. Осылайша ол бағалы уын үнемдейді.
- Сарышаянның уы түрлі ақуыздар мен басқа да биологиялық белсенді заттардың күрделі қоспасынан тұрады. Оның құрамы әрбір түрде өзгеше келеді. Сол себепті шаққан кездегі әсері де әртүрлі болады.
- Қазіргі медицина сарышаян уының кейбір құрамдас бөліктерін жан-жақты зерттеп жатыр. Кейбір қосылыстар болашақта жаңа дәрілік препараттарды жасауға негіз болуы мүмкін. Бұл бағыттағы ғылыми жұмыстар әлі де жалғасуда.
- Бұл жануарлар көптеген басқа ағзалармен салыстырғанда радиацияға төзімді келеді. Дегенмен кез келген ядролық жарылыстан аман қалады деген пікір шындыққа сәйкес келмейді. Өте жоғары сәулелену деңгейі олар үшін де қауіпті.
- Сарышаяндар шөл жағдайына өте жақсы бейімделген. Олар суды үнемдеп пайдаланады, аптап ыстықтан жасырынады және температураның күрт өзгеруіне төтеп бере алады. Осындай қасиеттердің арқасында басқа жануарлар өмір сүре алмайтын жерлерде де тіршілік етеді.
- Кейбір түрлері терең ін қазады. Жер астында температура мен ылғалдылық тұрақтырақ сақталады. Бұл күндізгі ыстықтан қорғануға мүмкіндік береді.
- Сарышаяндардың табиғи жауларының қатарында құстар, сурикаттар, кірпілер, кесірткелер және кейбір жыландар бар. Әртүрлі жануарлар олардың шаншарынан қорғанудың өзіндік тәсілдерін қалыптастырған. Табиғатта ең жақсы қаруланған жыртқыштың да қарсыластары болады.
- Денесінің түсі көбіне тіршілік ететін ортасына сәйкес келеді. Мұндай бүркеніш оларды жемтігіне де, жауларына да байқатпайды. Бұл қасиет әсіресе шөлді аймақтарда мекендейтін түрлерде айқын көрінеді.
- Сарышаяндар маңайындағы қозғалысты өте жылдам сезеді. Қауіп төнгенде олар құйрығын көтеріп, қорғаныс қалпына келеді. Көп жағдайда мұндай әрекет қарсыласын шабуылдан бас тартуға мәжбүр етеді.
- Ежелгі өркениеттерде сарышаян күштің, қорғаныстың немесе қауіптің белгісі ретінде қабылданған. Оның бейнесі әшекейлерде, қару-жарақта және өнер туындыларында жиі кездескен. Бұл жануардың адамзат мәдениетіндегі орны ерекше болғанын көрсетеді.
- Кейбір әуесқойлар сарышаяндарды террариумда ұстайды. Ол үшін қолайлы температураны, ылғалдылықты қамтамасыз етіп, дұрыс қорек беру қажет. Тәжірибесі аз адамдарға жуас әрі қауіптілігі төмен түрлер ұсынылады.
- Сарышаяндар табиғи экожүйелердің маңызды бөлігі болып табылады. Олар жәндіктер мен басқа да ұсақ омыртқасыздардың санын реттеуге көмектеседі. Қорқынышты көрінгеніне қарамастан, бұл ежелгі жануарлардың табиғаттағы пайдасы зор.
Сарышаяндарды зерттеу тіршілік әлемінің қаншалықты алуан түрлі әрі таңғажайып екенін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Бұл ежелгі жануарлар миллиондаған жыл бойы өздерінің ерекше қасиеттерін сақтап қалған. Ғылыми зерттеулер жалғасқан сайын олар туралы жаңа әрі қызықты мәліметтер ашыла береді. Табиғатқа ұқыпты қарау оның ең ерекше тіршілік иелерін де болашақ ұрпаққа сақтап қалуға мүмкіндік береді.
