Ғарышты игеру XX ғасырдағы адамзаттың ең ұлы жетістіктерінің бірі саналады. Алайда әрбір сәтті ғарыштық ұшырылым зымыран көкке көтерілерден әлдеқайда бұрын басталған. Ол мыңдаған маманның еңбегін талап еткен күрделі инфрақұрылымды салудан бастау алды. Өз дәуіріндегі ең ауқымды құрылыс жобаларының бірі – әлемдік ғарыш тарихында ерекше орын алған Байқоңыр ғарыш айлағының салынуы болды. Құрылыс жұмыстары қатал табиғи жағдайда жүргізіліп, оның көптеген қыры ұзақ уақыт бойы құпия сақталды. Бұл мақалада біз Сіздер үшін Байқоңырдың салынуы туралы 30 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.
- Жаңа ғарыш айлағын салу туралы шешім 1950-жылдардың ортасында қабылданды. Кеңес Одағына құрлықаралық зымырандарды сынауға және болашақ ғарыштық ұшырылымдарды жүзеге асыруға арналған арнайы алаң қажет болды.
- Құрылыс орны ретінде Қазақстан даласындағы Төретам теміржол станциясының маңындағы аумақ таңдалды. Бұл жер халық тығыз қоныстанған өңірлерден едәуір алыс орналасқан болатын.
- Құрылыс жұмыстары ресми түрде 1955 жылы басталды. Дәл осы жыл Байқоңырдың салыну тарихының бастауы болып есептеледі.
- Алғашқы құрылысшылар адам тұрмайтын кең далаға келді. Олар бір мезгілде техникалық нысандарды да, тұрғын үйлерді де тұрғызуға мәжбүр болды.
- Аймақтың климаты құрылысшыларға үлкен қиындық туғызды. Жазда ауа температурасы көбіне 40 градустан асып, ал қыста қатты аяз бен күшті жел соғып тұрды.
- Құрылыс техникасының басым бөлігі теміржол арқылы жеткізілді. Кейін олар салынып жатқан нысандарға арнайы тасымалданды.
- Алғашқы міндеттердің бірі сенімді көлік желісін қалыптастыру болды. Автомобиль жолдары мен теміржолдарсыз мұндай ірі кешенді тұрғызу мүмкін емес еді.
- Техникалық нысандармен қатар тұрғын үйлер, асханалар, ауруханалар, мектептер және басқа да әлеуметтік ғимараттар салынды. Бұл мыңдаған маманның қалыпты өмір сүруіне жағдай жасады.
- Құрылыстың шынайы мақсаты алғашында қатаң құпия сақталды. Жобаға қатысушылардың көбі өз жұмысына қатысты мәліметті ғана білді.
- «Байқоңыр» атауы бастапқыда бүркемелеу мақсатында қолданылды. Ол шын ғарыш айлағынан әлдеқайда солтүстікте орналасқан басқа елді мекеннің атауымен байланысты болды.
- Ең күрделі нысандардың бірі ұшыру кешені болды. Оны салу үшін орасан зор көлемде жер қазу және бетон құю жұмыстары жүргізілді.
- Ұшыру алаңдарын жасау кезінде жүздеген мың текше метр топырақ шығарылды. Кейбір шұңқырлардың көлемі мен тереңдігі өте әсерлі болды.
- Бетон құрылыстары аса жоғары температура мен күшті соққы жүктемесіне төтеп бере алатындай етіп жобаланды. Зымыран ұшырылған сәтте олар орасан зор қысымға ұшырайды.
- Құрылыс барысында сол кезең үшін ең озық инженерлік шешімдер пайдаланылды. Кейін олардың көпшілігі басқа маңызды нысандарды салуда да қолданылды.
- Құрылыс өте жоғары қарқынмен жүргізілді. Мемлекет басшылығы алғашқы сынақтарды мүмкіндігінше тезірек бастауға ұмтылды.
- Құрылыста әскери құрылысшылар, инженерлер, жобалаушылар, құрастырушылар және көптеген басқа мамандық иелері еңбек етті. Жобаға қатысқан адамдардың жалпы саны бірнеше мыңға жетті.
- Ғарыш айлағының жұмысын қамтамасыз ету үшін күрделі электрмен жабдықтау жүйесі құрылды. Оның құрамына электр станциялары, электр беру желілері және тарату тораптары кірді.
- Байланыс жүйелеріне де ерекше көңіл бөлінді. Сынақтар кезінде сенімді ақпарат алмасу шешуші маңызға ие болды.
- Ғарыш айлағымен бірге бүгінгі Байқоңыр қаласы да қалыптаса бастады. Ол кешен қызметкерлері мен олардың отбасылары үшін арнайы салынды.
- Сумен қамтамасыз ету де күрделі инженерлік міндеттердің бірі болды. Мыңдаған адамды сумен қамту үшін арнайы жүйелер жасалды.
- Құрылыс басталғаннан кейін бірнеше жыл ішінде ғарыш айлағы алғашқы сынақтарға дайын болды. Мұндай нәтижеге мыңдаған маманның қажырлы еңбегінің арқасында қол жеткізілді.
- Дәл осы жерден 1957 жылы әлемдегі алғашқы құрлықаралық баллистикалық зымыран сәтті ұшырылды. Бұл таңдалған инженерлік шешімдердің тиімділігін дәлелдеді.
- Сол жылы Байқоңырдан Жердің алғашқы жасанды серігі де ғарышқа аттанды. Осы оқиға адамзаттың ғарыш дәуірінің басталуына жол ашты.
- 1961 жылы дәл осы жерден ғарышқа алғаш рет адам ұшты. Юрий Гагариннің тарихи сапары Байқоңырды салуға жұмсалған орасан зор еңбектің нәтижесі болды.
- Уақыт өте келе кешеннің аумағы біртіндеп кеңейтілді. Жаңа ұшыру алаңдары, құрастыру корпустары және техникалық нысандар пайда болды.
- Ғарыш айлағының алғашқы жылдарында салынған көптеген нысан жаңғыртылғаннан кейін бүгінгі күнге дейін пайдаланылып келеді. Бұл бастапқы инженерлік шешімдердің сапасының жоғары болғанын көрсетеді.
- Байқоңырдың салынуы Қазақстанның оған жақын орналасқан өңірлерінің дамуына зор ықпал етті. Жаңа жолдар, инженерлік желілер және түрлі инфрақұрылым нысандары бой көтерді.
- Байқоңырдың салыну тарихы XX ғасырдағы ең ірі құрылыс жобаларының бірі болып саналады. Атқарылған жұмыстың ауқымы сол кезеңнің өзінде көпшілікті таңғалдырған.
- Байқоңыр әлемдегі алғашқы әрі ең ірі ғарыш айлағы болып қала береді. Оның салынуы дүниежүзілік ғарыш саласының дамуындағы маңызды кезеңге айналды.
- Байқоңырдың салынуы инженерлік білімнің, ұйымшыл еңбектің және ғылыми прогреске ұмтылыстың арқасында қандай зор нәтижеге қол жеткізуге болатынын көрсетті. Дәл осы жоба кейінгі көптеген әйгілі ғарыштық жетістіктің негізін қалады.
Байқоңырдың салыну тарихы – әлемдік ғарыш саласының дамуына үлкен ықпал еткен ауқымды инженерлік еңбектің жарқын үлгісі. Бұл кешенді тұрғызу мыңдаған адамның күш-жігерін, жоғары кәсіби шеберлігін және сол заманның озық техникалық шешімдерін талап етті. Сол жылдары бой көтерген көптеген нысан әлі күнге дейін өз міндетін атқарып келеді. Байқоңырдың арқасында адамзат ғарышты игеру жолындағы алғашқы әрі ең маңызды қадамдарын жасады.
