Жыртқыш құстардың арасында кейбір түрлер бар, олардың келбеті күш пен еркіндіктің өзін бейнелейтіндей әсер қалдырады – оларға қарағанда адам еріксіз құрмет пен таңданыс сезімін бастан кешіреді. Жалпы алғанда, қырандар адамзат мәдениеті мен символикасында ерекше орын алады, алайда олардың ішінде бүркіт ерекше дараланады – бұл әлемде кең таралған қырандардың ішіндегі ең ірісі, асқан шебер аңшы және адаммен қарым-қатынасының тарихы мыңдаған жылдарға созылған құс. Қазақ даласынан бастап Шотландия тауларына дейін, Аляскадан Жапонияға дейін – бүркіт ашық кеңістіктер мен жеткілікті жемтік бар жердің бәрінде кездеседі. «Құстар патшасы» деген қалыптасқан бейненің артында мұқият зерттеуге лайық күрделі биология жатыр.
- Бүркіт – Aquila chrysaetos – Жер шарындағы ең кең таралған жыртқыш құстардың бірі. Оның таралу аймағы Солтүстік Америка, Еуропа, Азия және Солтүстік Африканы қамтиды, бұл оны екі жарты шарда да осындай кең аумақта мекендейтін жалғыз қыран етеді. Мұндай кең таралуы оның жоғары экологиялық икемділігімен түсіндіріледі.
- Құстың ғылыми атауында грек тіліндегі «chrysaetos» – «алтын қыран» деген сөз бар. Бұл атау ересек бүркіттердің желке мен мойынның артқы бөлігіндегі алтын-қоңыр түсті қауырсындарына байланысты берілген, дәл осы белгі құсқа ерекше айбынды көрініс береді және көптеген еуропалық тілдерде оның екінші атауына негіз болған.
- Ересек бүркіттің қанат құлашы 180-ден 220 сантиметрге дейін жетеді, ал дене салмағы 3-тен 6,5 килограмға дейін болады. Ұрғашылары аталықтарына қарағанда айтарлықтай ірі келеді – бұл құбылыс кері жыныстық диморфизм деп аталады және жыртқыш құстардың көпшілігіне тән. Ұрғашының ірі болуы оған ұяны жақсы қорғауға және жұмыртқаны қатал табиғи жағдайларда тиімді басуға мүмкіндік береді деп есептеледі.
- Бүркіттің көру қабілеті адамның көруінен төрттен сегіз есеге дейін өткір. Құс 1500 метр биіктіктен шөп арасында қозғалыссыз отырған қоянды байқай алады. Бұл қасиет көздің тор қабығындағы жарық қабылдағыш жасушалардың жоғары тығыздығымен және екі фовеяның – ең айқын көру аймақтарының болуымен түсіндіріледі, ал адамда мұндай аймақ тек біреу.
- Бүркіт аң аулау кезінде биіктен құлдилап, шабуыл сәтінде сағатына 240–320 километрге дейін жылдамдыққа жетеді. Ол жемтіктің қозғалысын және желдің әсерін есепке ала отырып, шабуыл бағытын дәл анықтайды. Мұндай дәлдік көру жүйесі, ми және қозғалыс үйлесімділігінің өте жоғары деңгейде жұмыс істеуін талап етеді.
- Бүркіттің табандары – оның негізгі қаруы. Оның тырнақтарының ұзындығы жеті сантиметрге дейін жетеді және қысу күші шамамен бір шаршы сантиметрге 100 килограмм қысымға тең. Жемтікті дәл осы күшті қысу өлтіреді, ал жерге соғу немесе тұмсықпен соғу емес.
- Бүркіттің қорегі өте кең – тышқандар мен тиіндерден бастап қояндар, түлкілер, жас еліктер және дуадақтарға дейін. Жас бұғыларға, шағын антилопаларға және қасқыр күшіктеріне шабуыл жасаған нақты жағдайлар да тіркелген. Рацион жергілікті жағдай мен маусымға байланысты өзгереді, және бүркіт әртүрлі жемтік түрлеріне оңай бейімделе алады.
- Бүркітпен аң аулау дәстүрі – бүркітшілік – Қазақстанда, Моңғолияда және Қырғызстанда кемінде үш мың жыл бойы қолданылып келеді. Үйретілген бүркіт түлкі, қарсақ және қоян аулай алады, ал ең шеберлері қасқыр аулауға да пайдаланылған. Бүркітшілік өнері ЮНЕСКО тарапынан адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы ретінде танылған.
- Бүркітті қолға үйрету – адамнан ерекше шыдамдылық пен шеберлікті талап ететін күрделі процесс. Ересек күйінде ұсталған құсты бағындыру үшін бірнеше ай бойы күнделікті жұмыс қажет, ал толық сенім жылдар бойы қалыптасады. Тәжірибелі бүркітшілер бұл қарым-қатынасты жаттықтырудан гөрі серіктестікке жақын деп сипаттайды – құс өзінің жыртқыш табиғатын ешқашан ұмытпайды.
- Бүркіттер өмір бойына жұп құрып, жыл сайын бір ұясына қайта оралады. Ұясы – «эйри» – қол жетуі қиын жартастарда немесе биік ағаштардың басында орналасады және жыл сайын толықтырылып отырады. Уақыт өте келе ол бірнеше жүз килограмм салмаққа жететін алып құрылымға айналады, ал ең көне ұялар ондаған жылдар бойы пайдаланылған.
- Бүркіттің ұясында әдетте екі жұмыртқа болады, бірақ көп жағдайда тек бір балапан тірі қалады. Бірінші шыққан балапан екіншісіне шабуыл жасап, оны өлтіреді – бұл құбылыс каинизм деп аталады. Мұндай мінез-құлық азық шектеулі жағдайда кемінде бір ұрпақтың аман қалуын қамтамасыз етеді.
- Бүркіттің толық жетілу кезеңі басқа құстарға қарағанда әлдеқайда ұзақ. Толық ересек қауырсын тек бесінші жылы қалыптасады, сол кезде ғана алтын түсті желке пайда болады. Оған дейін жас құстардың қанаттарында ақ дақтар болады, олар әр түлеген сайын біртіндеп жоғалады.
- Табиғатта бүркіттің өмір сүру ұзақтығы 20–30 жылды құрайды, ал тұтқында кейбір даралар 50 жыл және одан да көп өмір сүрген. Мұндай ұзақ өмір сүруі оның қоректік тізбектегі жоғары орны, ересек дараларда табиғи жаулардың болмауы және баяу көбею қарқынымен байланысты.
- Бір жұп бүркіт қорғайтын аумақтың көлемі 20-дан 200 шаршы километрге дейін жетуі мүмкін. Құстар өз аумағын үнемі шолып, өз түрінің өкілдерін қуып жібереді, бірақ тікелей қақтығыстар сирек кездеседі.
- Бүркіт бірнеше елдің мемлекеттік символы болып табылады. Ол Қазақстанның туы мен елтаңбасында бейнеленген, сондай-ақ Мексиканың елтаңбасында бар, ал Германияның кейбір аймақтарының ұлттық рәміздерінде де кездеседі.
- Таулы аймақтарда бүркіттер тасбақаларға аң аулау үшін ерекше әдіс қолданады. Құс олжасын аспанға көтеріп, кейін оны тасқа тастап, қабығын жарады. Мұндай мінез-құлық Жерорта теңізі аймағында тіркелген және ол туа біткен емес, үйренілетін дағды деп саналады.
- Қыста қар ұсақ кеміргіштерді жасырып қалғанда, бүркіт өлексемен қоректенуге көшеді. Ол өлген жануарлардың денесін жеп, кейде қарғалармен және тіпті қасқырлармен бірге қоректенуі мүмкін. Мұндай икемділік оған қиын кезеңдерді еңсеруге мүмкіндік береді.
- Көптеген мәдениеттерде бүркіт құдайлардың хабаршысы немесе күннің символы ретінде қарастырылған. Ежелгі Римде ол Юпитердің құсы болған және императорлық биліктің белгісі ретінде легиондардың туында бейнеленген. Ұқсас түсініктер Солтүстік Американың үндіс халықтарында, сондай-ақ түркі және моңғол халықтарында да болған.
- Әлемдегі бүркіт саны шамамен 300 000 дара деп бағаланады және жалпы алғанда бұл түр жойылып кету қаупінде емес. Дегенмен кейбір аймақтарда, әсіресе Батыс Еуропада, олардың саны мекендеу ортасының жойылуы, ұялар маңындағы мазасыздық және электр желілерінде қырылу салдарынан азайған. Ұлыбританияда бұл түр XX ғасырдың ортасына қарай дерлік жойылып, кейін қорғау шараларының арқасында баяу қалпына келуде.
- Улы химикаттармен улану XX ғасырда бүркіттер үшін басты қауіптердің бірі болды. Құс уланған кеміргіштерді жеген жануарларды жеген кезде, у оның ағзасында жиналған. Қауіпті препараттарды қолдануға тыйым салу және қауіпсіз әдістерге көшу жағдайды жақсартқанымен, мәселе толық жойылған жоқ.
- Бүркіттер адамдарды жеке тануға қабілетті. Бүркітшілердің құстары өз иесін сыртқы келбеті мен дауысы арқылы ажыратады және оған бөтен адамдарға қарағанда басқаша реакция білдіреді. Бұл қасиет олардың күрделі когнитивтік қабілеттерінің бір бөлігі болып табылады.
- Спутниктік бақылау технологиялары бүркіттерді зерттеуді айтарлықтай алға жылжытты. Зерттеулер көрсеткендей, жас бүркіттер алғашқы жылдары мыңдаған километрге дейін созылатын көшпелі қозғалыстар жасайды, содан кейін ғана тұрақты аумаққа орнығады. Бір жас шотланд бүркіті бірнеше ай ішінде Лондоннан Мәскеуге дейінгі қашықтыққа тең жолды жүріп өткен.
Бүркіт – эволюция жыртқыштықты шынайы кемелдік деңгейіне жеткізген тіршілік иесі, ол бірдей дәрежеде Алтайдың жартасты жоталарында да, Қайта жоталарының қарлы аңғарларында да табиғи үйлесіммен өмір сүре алады. Оның адаммен мыңжылдық серіктестігі адамзат пен жабайы табиғат арасындағы ең таңғаларлық өзара әрекеттесулердің бірі болып табылады, бұл өзара байланыс толық бағындыруға емес, өзара құрметке негізделген ерекше қатынас ретінде қалыптасқан. Бүркіттің сақталуы ең алдымен кең әрі игерілмеген табиғи кеңістіктердің сақталуын талап етеді, сондықтан ол бүкіл жабайы табиғаттың жағдайын көрсететін маңызды биологиялық индикатор ретінде қарастырылады. Бүркіттер таулы жоталар мен кең далалардың үстінде қалықтап ұшып жүрген кезде, бұл ландшафттардың әлі де тірі, табиғи қалпында сақталғанын білдіреді.
