Қазақстан табиғаты әртүрлі ландшафттарымен танымал. Ел аумағында биік таулар, ұлан-ғайыр далалар, шөлдер және көркем шатқалдар кездеседі. Кейбір табиғи нысандар тек сұлулығымен ғана емес, геологиялық тарихымен де таңғалдырады. Солардың бірі – жыл сайын мыңдаған саяхатшылар мен зерттеушілерді өзіне тартатын Шарын шатқалы. Оның ерекше жартастары, терең аңғарлары мен әсерлі көріністері бұл өңірді шын мәнінде бірегей етеді. Бұл мақалада біз сіздер үшін Шарын шатқалы туралы 26 қызықты және танымдық мәлімет жинадық.
- Шарын шатқалы Қазақстанның Алматы облысында орналасқан. Ол Алматы қаласынан шамамен 200 шақырым шығысқа қарай жатыр. Қолайлы орналасуының арқасында бұл жер танымал туристік бағыттардың біріне айналған. Мұнда әлемнің түкпір-түкпірінен саяхатшылар келеді.
- Табиғи нысан өз атауын Шарын өзенінен алған. Дәл осы өзен миллиондаған жылдар бойы жер бедерін қалыптастырған. Тау жыныстарының біртіндеп шайылуы терең аңғарлардың пайда болуына себеп болды. Бұл үдеріс қазіргі уақытта да жалғасуда.
- Шарын шатқалының жалпы ұзындығы шамамен 154 шақырымды құрайды. Өз көлемі бойынша ол Орталық Азиядағы ең ірі шатқалдардың қатарына жатады. Ұзын аумақ әртүрлі табиғи көріністерді қамтиды. Әр бөлігінің өзіндік ерекшеліктері бар.
- Бұл өңірдегі кейбір тау жыныстарының жасы ондаған миллион жылға жетеді. Олар адамзат пайда болмай тұрып-ақ қалыптасқан. Осындай қабаттарды зерттеу Жер тарихын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Сондықтан шатқал туристер үшін ғана емес, ғалымдар үшін де маңызды.
- Ең танымал бөліктерінің бірі – «Қамалдар аңғары». Бұл атау қамалдарға, мұнараларға және сарайларға ұқсайтын жартастарға байланысты берілген. Жел мен судың әсерінен тастар ерекше пішіндерге ие болған. Көптеген қонақтар бұл жерді қиял-ғажайып фильмдердің көріністерімен салыстырады.
- Кейбір жартастардың биіктігі 150–300 метрге дейін жетеді. Мұндай алып қабырғалар кез келген адамды таңғалдырады. Бақылау алаңдарынан шатқалдың керемет көріністері ашылады. Әсіресе таңсәріде және күн батар кезде табиғат ерекше әсем көрінеді.
- Шарын шатқалын кейде АҚШ-тағы әйгілі Үлкен каньонның кіші інісі деп атайды. Мұндай салыстыру кейбір аумақтардың сыртқы ұқсастығына байланысты пайда болған. Дегенмен қазақстандық шатқалдың өзіндік қайталанбас келбеті бар. Оның геологиялық тарихы мен табиғи ерекшеліктері ерекше.
- Жартастардың түсі тәулік уақытына байланысты өзгеріп отырады. Күндіз сары, қызғылт және қызыл реңктер басым болады. Күн батар шақта тастардың түсі одан да қанық көрінеді. Бұл көріністерді ерекше әсерлі етеді.
- Шатқал аумағында сирек кездесетін өсімдіктер өседі. Олардың кейбірі өте ежелгі дәуірлерден бері сақталып қалған. Ғалымдар мұндай түрлерді реликт өсімдіктер деп атайды. Олар ботаника ғылымы үшін үлкен маңызға ие.
- Шарын өңіріндегі соғды шаған тоғайы ерекше танымал. Бұл ағаштар табиғи реликт ретінде бағаланады. Осындай ормандар әлемнің санаулы жерлерінде ғана сақталған. Кейбір ағаштардың жасы бірнеше жүз жылға жетеді.
- Аймақтың жануарлар дүниесі де алуан түрлі. Мұнда түлкілер, қояндар, еліктер және көптеген құс түрлері мекендейді. Кейбір жануарлар қорғауға алынған. Сондықтан бұл аумақтың табиғатты сақтау тұрғысынан маңызы зор.
- Шатқал маңындағы климат құрғақ келеді. Жаз айларында ауа температурасы көбіне 30 градустан жоғары көтеріледі. Ал қыс мезгілінде едәуір суық болуы мүмкін. Мұндай айырмашылық жергілікті экожүйеге әсер етеді.
- Жел шатқалдың қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Су сияқты ол да тау жыныстарын біртіндеп өзгертеді. Соның нәтижесінде табиғи пішіндер уақыт өте келе жаңара береді. Әр ғасыр бұл жердің келбетіне өзіндік із қалдырады.
- Шатқалда ежелгі геологиялық үдерістердің іздерін көруге болады. Әртүрлі жыныс қабаттары өңір тарихының күрделілігін көрсетеді. Олар өткен дәуірлердегі климат пен табиғи жағдайлар туралы мәлімет береді. Геологтар үшін бұл нағыз ашық аспан астындағы мұрағат болып табылады.
- Шарын шатқалы ұлттық парк құрамына кіреді. Мұндай мәртебе табиғи кешендерді қорғауға мүмкіндік береді. Аумақта қоршаған ортаны сақтауға бағытталған арнайы ережелер қолданылады. Бұл табиғи мұраны болашақ ұрпаққа жеткізуге көмектеседі.
- Көптеген фотографтар бұл жерді Қазақстандағы ең көркем табиғи нысандардың бірі деп есептейді. Ерекше жартастар әсерлі фотосуреттер жасауға мүмкіндік береді. Әсіресе таңертеңгі және кешкі жарық кезінде көріністер ерекше болады. Сондықтан бұл жер фотосурет әуесқойлары арасында танымал.
- Шарын өзені шатқалдың дамуына әсер ететін басты табиғи күш болып қала береді. Су ағыны тау жыныстарын баяу шайып отырады. Бұл өзгерістер миллиондаған жылдар бойы жалғасып келеді. Қазіргі жер бедері дәл осы үдерістердің нәтижесі.
- Кейбір жартастарға бейресми атаулар берілген. Келушілер олардың арасынан мұнараларды, жануарларды немесе ертегі кейіпкерлерін көреді. Осындай ұқсастықтар саяхатты қызықты ете түседі. Әр адам бұл жерден өзінше бейнелер таба алады.
- Шатқал маңынан археологтар ежелгі адамдардың өмір сүргенін дәлелдейтін іздерді тапқан. Мұндай жаңалықтар өңірдің тарихын тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді. Адамдар бұл аумақты өте ерте заманнан пайдаланған. Сондықтан шатқалдың тарихи маңызы да жоғары.
- Мұндағы бағыттар қысқа серуендерге де, ұзақ сапарларға да қолайлы. Туристер өз дайындық деңгейіне сәйкес жол таңдай алады. Кейбір соқпақтар ең көркем орындар арқылы өтеді. Сол себепті әркім өзіне ұнайтын бағытты таба алады.
- Шарын шатқалы Қазақстандағы ең танымал табиғи көрікті жерлердің бірі болып саналады. Оның суреттері туристік анықтамалықтар мен жарнамалық материалдарда жиі кездеседі. Көптеген саяхатшылар ел бойынша бағыттарын осы жерден бастайды. Жыл сайын келушілер саны артып келеді.
- Жауыннан кейін шатқалдың кейбір бөліктері өзгере түседі. Су эрозияны күшейтіп, жер бедерінде жаңа ұсақ пішіндер қалыптастырады. Мұндай табиғи өзгерістер үздіксіз жүріп отырады. Бұл шатқал табиғатының үнемі қозғалыста екенін көрсетеді.
- Ірі қалалардан қашық орналасуының арқасында мұнда жұлдызды аспанды анық көруге болады. Ашық түндері Құс жолы ерекше айқын байқалады. Сондықтан бұл орын астрономия әуесқойларын да қызықтырады. Түнгі көріністер күндізгі пейзаждардан кем түспейді.
- Көптеген адамдар бұл өңірдің тыныштығын ерекше атап өтеді. Қаланың қарбаласынан алыстау табиғатпен етене жақындасуға мүмкіндік береді. Мұндай орта демалуға және ой жинақтауға қолайлы. Сондықтан бұл жерге шабыт іздеп келетіндер де аз емес.
- Ғалымдар жергілікті өсімдіктерді, жануарларды және геологиялық құрылымды зерттеуді жалғастырып келеді. Әрбір жаңа зерттеу өңір туралы білімді толықтыра түседі. Жиналған мәліметтер табиғатты қорғау шараларын жетілдіруге көмектеседі. Сондықтан ғылыми жұмыстардың маңызы зор.
- Шарын шатқалы табиғат күштерінің таңғажайып туындысы болып табылады. Миллиондаған жылдар бойы су, жел және уақыт әсерінен оның бүгінгі келбеті қалыптасты. Қазіргі таңда бұл табиғи ескерткіш әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдарды таңдандырып келеді. Оның сұлулығы алғаш көрген жанды бейжай қалдырмайды.
Шарын шатқалы – табиғи сұлулықтың, ежелгі геологиялық тарихтың және бай биоалуантүрліліктің ерекше үйлесімі. Бұл жер миллиондаған жылдар бойы жүрген табиғи үдерістердің нәтижесін өз көзімен көруге мүмкіндік береді. Мұндай сапар табиғаттың қуаты мен ауқымын тереңірек түсінуге көмектеседі. Сондықтан Шарын шатқалы Қазақстанның ең әсерлі табиғи көрікті орындарының бірі ретінде лайықты бағаланады.
