Орталық Азиядағы жабайы жануарлардың арасында тағдыры ХХ ғасырда қайғылы түрде қалыптасқан түрлер аз емес – дала кеңістіктері қысқарып, браконьерлік шектен асып, тұтас популяциялар оларды құтқару жоспарлары жасалып үлгермей жойылып кетті. Кейбір жануарлар бұл қысымға төтеп бере алмады, ал басқалары ғалымдар мен табиғатты қорғау ұйымдарының дер кезінде араласуының арқасында ғана аман қалды. Құлан – жабайы азиялық есек – жойылу шегінен қайта орала алған түрлердің бірі, және бұл қайтарылуда Қазақстан шешуші рөл атқарды. Бүгінде Қазақстанның далалары мен шөлейттері қайтадан осы жылдам әрі төзімді жануарлардың табындарымен толыға бастады, олардың тарихы миллиондаған жылдарға созылады. Бұл мақалада біз сіздер үшін Қазақстандағы құландар туралы 20 қызықты әрі танымдық деректі толық әрі еш қысқартусыз жинақтадық.
- Құлан – Орталық Азияның дала және шөл аймақтарында мекендейтін жабайы есек, ғылыми атауы бойынша түркмен құланы немесе онагр деп аталады. Сыртқы келбеті жағынан ол жылқы мен есектің арасындағы өтпелі түрге жатады – үй есегіне қарағанда сымбатты әрі ұзын аяқтары бар, бірақ жылқыдан айтарлықтай кіші.
- Құландардың шоқтығына дейінгі биіктігі шамамен 100–125 сантиметрді құрайды, ал дене салмағы 200-ден 290 килограмға дейін жетеді. Жаз мезгілінде олардың түсі сарғыш-сары немесе қоңырқай болады, ал қыс мезгілінде жүні ағарып, қалыңдай түседі – мұндай маусымдық өзгеріс ашық жазықтардың қатал аяздарын жеңіл өткеруіне көмектеседі.
- Құландар – жер бетіндегі ең жылдам тұяқты жануарлардың бірі болып саналады. Олар сағатына 64–70 километр жылдамдыққа дейін жүгіре алады және бұл жылдамдықты бірнеше километр бойы сақтай алады, сондықтан қауіп дер кезінде байқалса, олар көптеген жыртқыштар үшін қолжетімсіз болып қалады.
- Қазіргі Қазақстан аумағында бұл жануарлар ежелгі дәуірден бері мекендеп келеді – олардың сүйектері ондаған мың жыл бұрын өмір сүрген алғашқы адамдар тұрақтарынан табылған. Сонымен қатар, құландардың бейнелері бүкіл өңірдегі петроглифтерде кездеседі, бұл ежелгі дала тұрғындарының бұл жануарды жақсы танығанын көрсетеді.
- XIX ғасырда және XX ғасырдың басында құландар Қазақстанның бүкіл дала және шөлейт аймақтарына кеңінен таралған болатын, олардың табындары мыңдаған басқа жететін. Алайда кеңестік кезеңде жаппай қырып-жою – ет үшін, аңшылық қызығушылық үшін және жайылым үшін үй жануарларымен бәсекелестік салдарынан – 1940-жылдарға қарай бұл түрдің республика аумағында толық жойылуына әкелді.
- Қазақстан аумағындағы соңғы жабайы құлан шамамен 1936 жылы атылған деп есептеледі. Бұл дерек табиғи мұраға деген жауапсыз қарым-қатынастың ащы символына айналып, ұзақ уақыт бойы жабайы табиғаттың орны толмас жоғалтуларының мысалы ретінде айтылып келді.
- Қазақстанда құландарды қайта қалпына келтіру 1953 жылы басталды, сол кезде жануарлардың бір тобы Арал теңізіндегі Барсакелмес аралынан әкелінді, бұл аралға оларды 1940-жылдары сақтап қалу мақсатында көшірген болатын. Бұл арал ерекше «құтқару кемесі» қызметін атқарды – дәл сол жерде популяцияны қалпына келтіруге жеткілікті дарақтар сақталып қалды.
- Барсакелмес қорығы Қазақстандағы құландар тағдырында аса маңызды рөл атқарды. Арал теңізінің ортасында орналасқан аралда браконьерлер мен жыртқыштардан оқшауланған жануарлар саны айтарлықтай көбейіп, кейін оларды басқа қорғалатын аумақтарға кезең-кезеңімен көшіруге мүмкіндік туды.
- XX ғасырдың соңында Арал теңізінің тартылуы аралды алдымен түбекке, кейін материктің бір бөлігіне айналдырды. Бұл жағдай қорықтың басты артықшылығы – географиялық оқшаулануын жойып, құландарды жаңа қорғалатын аймақтарға шұғыл түрде көшіру қажеттігін туындатты.
- Қазіргі таңда Қазақстандағы ең ірі жабайы құлан популяциясы Алматы облысындағы Алтын-Емел ұлттық паркінде шоғырланған. Дәл осы жерде бірнеше мың дарақ тіршілік етеді, және бұл парк әлемдік табиғатты қорғау тәжірибесіндегі ең табысты қалпына келтіру мысалдарының бірі болып саналады.
- Алтын-Емел ұлттық паркі құландар үшін бірегей жағдай ұсынады – шөлейт жазықтар, тау етегіндегі аймақтар және әртүрлі өсімдіктер олардың жыл бойы азық табуына мүмкіндік береді. Ашық ландшафт қауіп-қатерді дер кезінде байқауға және жоғары жылдамдықпен қашып құтылуға жағдай жасайды.
- Құландардың әлеуметтік құрылымы күрделі әрі жақсы зерттелген. Негізгі бірлік – гарем, яғни бірнеше аналық пен төлдерден тұратын топ, оны бір доминантты аталық басқарады. Гаремнен ығыстырылған жас аталықтар бөлек топтарға бірігіп, жеке жүреді.
- Құлындар көктемде немесе жаздың басында дүниеге келеді және туғаннан кейін бірнеше сағаттың ішінде-ақ анасының соңынан еріп жүре алады. Бұл қабілет – жай ғана биологиялық ерекшелік емес, ашық дала жағдайында тірі қалудың негізгі шарты, өйткені мұнда жыртқыштан жасырынатын орын жоқ, ал баяулық өлімге әкелуі мүмкін.
- Құландар суды ұзақ уақыт ішпей жүре алады – олар бұл жағынан жылқылардан әлдеқайда төзімді. Құрғақ кезеңдерде олар ондаған километр жүріп, су көздерін іздей алады және ылғалға бай өсімдіктермен қоректенуге бейімделген, бұл оларды Қазақстанның құрғақ климаттық жағдайларына жақсы икемдейді.
- Бұл жануарлардың тәуліктік қозғалыстары азық пен су іздеу барысында 80–100 километрге дейін жетуі мүмкін. Мұндай үлкен қашықтықтар кең әрі қоршалмаған кеңістіктерді қажет етеді, сондықтан ауыл шаруашылығы алқаптарының кеңеюі мен қоршаулардың салынуы бұл түр үшін елеулі қауіп төндіреді.
- Қазақстан аумағында құландардың негізгі табиғи жауы – қасқырлар болып табылады. Жыртқыштар көбінесе кәрі, әлсіреген немесе жас дарақтарға шабуыл жасап, популяция құрамын табиғи түрде реттейді және оның жалпы денсаулығын сақтайды.
- Құлан Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген және заңмен қорғалады. Браконьерлік әлі де кездескенімен, кеңестік кезеңмен салыстырғанда айтарлықтай азайған – қорықтардағы қорғау шараларының күшеюі және қоғамдағы экологиялық сананың өсуі нақты нәтижелер беріп отыр.
- Халықаралық табиғатты қорғау одағы бұл түрге «осал» мәртебесін берген, дегенмен Қазақстандағы популяциялар тұрақты түрде өсіп келеді. Соңғы деректер бойынша, республикадағы құландар саны бірнеше мың басқа жетіп, жарты ғасыр бұрынғы жағдаймен салыстырғанда үлкен жетістікке айналды.
- Ғалымдар жекелеген жануарлардың қозғалысын спутниктік мойынбаулар арқылы бақылап отырады, бұл көші-қон бағыттарын зерттеуге және табындардың жолындағы тар жерлерді анықтауға мүмкіндік береді. Алынған деректер қорғалатын аумақтар арасындағы экологиялық дәліздерді жоспарлау кезінде қолданылады.
- Қазақ мәдениетінде құлан ерекше орын алады – ол халық аңыздарында, эпостарында және аңшылық дәстүрлерінде жиі айтылады. Бұл жануардың жылдамдығы мен еркіндігі оны дала рухының символына айналдырған, сондықтан бүгінгі күні оның қайта оралуы көптеген қазақстандықтар үшін табиғи және мәдени мұраның қалпына келуі ретінде қабылданады.
Қазақстандағы құландар тарихы – бір кездері қайтымсыз болып көрінген экологиялық апаттың салдарын мақсатты әрекеттер арқылы түзетуге болатынын дәлелдейтін сирек мысал. Олардың далаға қайта оралуы табиғатты қорғау ісінің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Болашақта бұл түрдің тағдыры кең табиғи аумақтарды сақтауға, заңдарды қатаң орындауға және қоғамның жабайы жануарларды ұлттық байлық ретінде қабылдауына байланысты болады.
