Әлем тілдері дыбыс пен жазуда бекітілген ойлау жүйелерінің таңғажайып алуан түрлілігін ұсынады. Олардың кейбіреулері ортақ шығу тегімен біріктірілген және туыстас диалектілердің носительдеріне оңай танылады, ал басқалары қоршаған ортаға ұқсамайтын ерекшелігімен таңғалдырып, бөлек тұрады. Венгр тілі дәл осы екінші санатқа жатады: ол славян, герман және роман тілдерімен қоршалған, бірақ олармен іс жүзінде ешқандай ортақтығы жоқ. Бұл оқшауланғандық оны лингвистер үшін де, жай ғана тіл әуесқойлары үшін де ең қызықты зерттеу объектілерінің біріне айналдырады. Осы мақалада біз сіздерге венгр тілі туралы 28 қызықты әрі танымдық фактіні ұсынамыз.
- Венгр тілі орал-финн тілдер семьясына жатады және финн және эстон тілдерінің туысы болып табылады. Осыған қарамастан, осы тілдердің носительдері арасында өзара түсінісу іс жүзінде мүмкін емес: ажырау соншалықты ерте болғандықтан, ортақ түбірлер тек бірнеше ондаған негізгі сөздерде ғана сақталған.
- Носительдер саны бойынша венгр тілі әлемдік ауқымда салыстырмалы түрде қарапайым орын алады — шамамен 13–14 миллион адам. Сонымен бірге, оны меңгергендердің айтарлықтай бөлігі Венгриядан тыс жерлерде тұрады: Румынияда, Словакияда, Сербияда және басқа да көршілес елдерде.
- Бұл тілдің ең ерекше ерекшеліктерінің бірі — дамыған септік жүйесі. Венгр тілінде лингвистердің оларды жіктеу тәсіліне байланысты 18-ден 35-ке дейін септік бар, ал орыс тілінде барлығы алтау ғана.
- Венгр тілі предлогтардың орнына послелогтар мен септік жалғауларын қолданады. Бұл нақтылаушы элементтер сөздің алдында емес, соңында қойылатынын білдіреді, бұл еуропалық тілдерге тән сөйлем құрылысының логикасын түбегейлі өзгертеді.
- Венгр тілінде зат есімдердің грамматикалық тектері жоқ. Ешқандай ерлер, әйелдер немесе орта тек жоқ, бұл мысалы, орыс немесе неміс тілін үйренушілер үшін ең күрделі міндеттердің бірін айтарлықтай жеңілдетеді.
- Алайда иелік жүйесі өте қарапайым емес. Тиесілілік зат есімге жалғанатын жұрнақтар арқылы беріледі және олар иенің жағына, санына және сөздегі дауысты дыбыстардың үндестігіне қарай өзгереді.
- Дауысты дыбыстардың үндестігі — тілдің негізгі фонетикалық принципі. Жұрнақтар сөз түбірінде қандай дауысты дыбыстар тұрғанына — «алдыңғы» немесе «артқы» — қарай таңдалады, және бұл ереже іс жүзінде ерекшеліксіз, бүкіл грамматиканы қамти отырып әрекет етеді.
- Венгр тілінде екпін әрдайым бірінші буынға түседі. Бұл ереже ешқандай ерекшелік білмейді, бұл сөйлеу ырғағын танымал етеді және оны екпіні қозғалмалы көптеген еуропалық тілдерден ерекшелендіреді.
- Венгр тілінің алфавиті латын графикасына негізделген және 44 әріптен тұрады. Олардың арасында бірегей тіркестер бар: «cs», «dzs», «ly», «ny», «sz», «zs» — олардың әрқайсысы жеке әріп болып саналады және сөздіктерде өз орнына ие.
- Венгр тіліндегі «s» әрпі орысша «ш» сияқты, ал «sz» тіркесі «с» сияқты оқылады. Латын жазуы бар тілдердің носительдері үшін бұл алғашында айтарлықтай шатасу тудырады, өйткені интуитивті күтулер алданады.
- Сөз жұрнақтар тізбегінің арқасында өте көп ақпаратты қамтуы мүмкін. Мысалы, «megszentségteleníthetetlenségeskedéseitekért» — тілдің ең ұзын сөздерінің бірі, шамамен «сіздердің қасиетсіздендіруге келмейтін мінез-құлықтарыңыз үшін» дегенді білдіреді, және ол грамматикалық тұрғыдан толықтай дұрыс.
- Етістік жүйесі анықты және анықсыз жақталуды ажыратады. Форманы таңдау тікелей толықтауыштың анық немесе анық еместігіне байланысты — бұл еуропалық тілдердің көпшілігінде баламасы жоқ деталь.
- Венгр тіліндегі сөйлем мүшелерінің тәртібі салыстырмалы түрде еркін деп саналады, бірақ ерікті емес. Сөйлем мүшелерінің орналасуы мағыналық жүктеме атқарады және дәл не жаңа немесе маңызды ақпарат ретінде бөлінетініне әсер етеді.
- Тілдегі сан есімдер ешқандай ерекшеліксіз нақты логика бойынша құрылады. Мысалы, 11-ден 19-ға дейінгі сандар еуропалық тілдердің көпшілігіне қарағанда басқаша құрылады: алдымен бірлік, содан кейін ондық келеді — «tizenegy» (он бір) буквалды түрде «он-бір» дегенді білдіреді.
- Венгр тілі Осман билігінің бір жарым ғасыры ішінде түрік тілінен айтарлықтай көп сөздерді сіңірді. Қазіргі лексикада ауыл шаруашылығы шындықтарын, тұрмыстық заттарды және сауданы білдіретін түрік кірме сөздері сақталған.
- Неміс тілі де сөздік қорда айтарлықтай із қалдырды. Австрия билігінің ықпалы көптеген қалалық, әкімшілік және техникалық терминдердің анық герман текті болуына әкелді.
- Осыған қарамастан, венгр тілі ресми деңгейде шетелдік кірме сөздерге белсенді түрде қарсы тұрады. ХІХ ғасырда «тілдік жаңғыру» — «nyelvújítás» деп аталатын арнайы тілдік қозғалыс құрылып, шетелдік терминдердің орнына төл түбірлер негізінде мыңдаған жаңа сөздер жасалды.
- Тілдегі көптеген ғылыми және техникалық ұғымдар басқа халықтар латын немесе грек түбірлерін қолданар жерде төл венгр атауларына ие. Мысалы, «sebészet» (хирургия) сөзі венгр тіліндегі «seb» — жара сөзінен жасалған.
- Венгрияда меншікті есімдер кері тәртіпте жазылады — алдымен тегі, содан кейін аты. Бұл елді шығыс азиялық дәстүрлермен жақындатады және батыс еуропалық тәжірибемен күрт контраст жасайды.
- Бұл ереже тарихи және танымал есімдерге де қолданылады. Композитор Ференц Листті венгрлер «Liszt Ferenc» деп атайды және мұндай тәртіпті мүлдем табиғи деп санайды.
- Венгр тілі осы шақта үшінші жақ үшін «болу» көмекші етістігін қолданбайды. «Ол мұғалім» деген сөйлем «ő tanár» түрінде айтылады — буквалды түрде «ол мұғалім», ешқандай байланыссыз.
- Алайда етістік шақтарының жүйесі салыстырмалы түрде қарапайым — мысалы, славян тілдеріне тән көптеген аспектілік формаларсыз өткен, осы және келер шақ. Етістік түрі басқа құралдармен, атап айтқанда жұрнақтар арқылы беріледі.
- Тілдегі болымсыздық «nem» немесе «ne» бөлшегін қосу арқылы құрылады, бірақ сөйлемдегі болымсыздықтың орны қатаң реттеледі. Бөлшектің дұрыс емес орналасуы мәлімдеменің мағынасын өзгертеді, бұл үйренушілерден ерекше назарды талап етеді.
- Венгр тілі АҚШ-тың Шет тілдері институты ағылшын тілінде сөйлеушілер үшін ең күрделі санатқа жатқызатын тілдер қатарына кіреді. Оны меңгерудің жұмыс деңгейіне жету үшін шамамен 1100 оқу сағаты қажет.
- Күрделілігіне қарамастан, тілдің бір жағымды қасиеті бар — ол іс жүзінде толығымен фонетикалық. Сөздер жазылғанындай оқылады, ағылшын немесе француз тілдерін үйренушілерді қинайтын жасырын әріптер мен болжамсыз ерекшеліктерсіз.
- Ел ішіндегі диалектілік айырмашылықтар салыстырмалы түрде аз. Венгрияның әртүрлі аймақтарының тұрғындары бір-бірін жақсы түсінеді, дегенмен аймақтық акценттер әлі де бар және тәжірибелі құлақ оларды ажырата алады.
- Венгр ғалымдары әлемдік ғылымға айтарлықтай үлес қосты, және олардың есімдерімен байланысты көптеген терминдер осы тілден шыққан. «Витамин» сөзін айналымға венгр биохимигі Казимир Функ енгізді, дегенмен терминнің өзі латын негізінде құрылған.
- Тіл бай әдеби дәстүрге ие, оның түбірі орта ғасырлық қолжазбаларға барып тіреледі. Алғашқы тұтас венгр мәтіні ХІІ ғасырдағы «Жерлеу сөзі» болып саналады, ол жалғыз данада сақталған және ерте жазудың бағалы ескерткіші болып табылады.
Венгр тілі — халықтың тарихы оның сөйлеуінен ажырамас екендігінің тірі дәлелі. Мүлдем басқа мәдениеттермен ғасырлар бойы көршілес болу оның бірегейлігін жойған жоқ, керісінше, оны мағынаның жаңа қабаттарымен байыта түсті. Бұл тілді үйрену тек жаңа қарым-қатынас жүйесін ғана емес, сонымен бірге әлемді қабылдаудың және ретке келтірудің мүлдем басқа тәсілін ашады. Бұл саяхатқа бел буған адам адам ойлауының мүмкіндіктері туралы кеңейтілген түсініктермен қайтады.
