Биік таулы аймақтардың жануарлар дүниесі ерекше табиғи жағдайларға бейімделген тіршілік иелерімен ерекшеленеді. Жылдың көп бөлігінде аяз, қатты жел және сирек ауа болатын өңірлерде өмір сүру кез келген жануардың қолынан келе бермейді. Осындай қатал ортаға тамаша бейімделген жануарлардың бірі – як. Бұл ірі әрі төзімді жануарлар Орталық Азия халықтарының тұрмысында ғасырлар бойы маңызды рөл атқарып келеді. Осы мақалада біз Сіздер үшін яктар туралы 25 қызықты әрі танымдық мәлімет жинадық.
- Яктар қуысмүйізділер тұқымдасына жатады. Олардың жақын туыстарының қатарында сиырлар, бизондар және буйволдар бар. Соған қарамастан бұл жануарлардың өзіндік ерекше белгілері көп.
- Яктардың тарихи отаны – Орталық Азияның биік таулы өңірлері. Әсіресе олар Тибет үстіртінде кең таралған. Дәл осы жерде олардың ерекше бейімделу қабілеттері қалыптасқан.
- Жабайы яктар теңіз деңгейінен 4 мың метрден астам биіктікте тіршілік етеді. Мұндай аймақтарда ауадағы оттегі мөлшері әлдеқайда төмен болады. Көптеген үй жануарлары мұндай жағдайда өмір сүре алмайды.
- Як ағзасы сирек ауаға жақсы бейімделген. Оның өкпесі мен жүрегі кәдімгі ірі қара малға қарағанда ірілеу келеді. Бұл ұлпаларды оттегімен тиімді қамтамасыз етуге көмектеседі.
- Бұл жануарлардың жүні өте қалың болады. Ол аяз бен қатты желден сенімді қорғаныс жасайды. Осындай жамылғының арқасында олар өте төмен температураға төтеп бере алады.
- Денесінің төменгі бөлігі ұзын жүнмен қапталған. Кейде бұл жүн жерге дейін жетеді. Мұндай ерекшелік жылуды сақтауға және аяқтарды суықтан қорғауға көмектеседі.
- Үй яктары бірнеше мың жыл бұрын қолға үйретілген. Содан бері олар таулы аймақ тұрғындарының тұрмысында маңызды орын алады. Адамдар оларды жүн, ет, сүт және көлік күші ретінде пайдаланады.
- Яктар ауыр жүктерді таулы соқпақтармен тасымалдай алады. Олардың төзімділігі көлік қатынасы қиын жерлерде ерекше бағаланады. Бүгінде де көптеген шалғай ауылдарда олар таптырмас көмекші болып саналады.
- Як сүтінің майлылығы жоғары болады. Одан май, ірімшік және басқа да сүт өнімдері дайындалады. Әсіресе тибет майы кеңінен танымал.
- Як еті биік таулы өңірлердегі маңызды азық-түлік өнімдерінің бірі болып табылады. Оның құрамында ақуыз көп әрі май мөлшері салыстырмалы түрде аз. Сондықтан ол құнарлы тағам ретінде бағаланады.
- Яктың кептірілген тезегі отын ретінде пайдаланылады. Орманы аз өңірлерде бұл өте маңызды ресурс саналады. Оның көмегімен тамақ дайындалып, тұрғын үйлер жылытылады.
- Аталық яктар аналықтарына қарағанда әлдеқайда ірі болады. Ересек бұқаның салмағы 900 килограмнан асуы мүмкін. Кейбір дарақтардың массасы бұдан да жоғары болады.
- Жабайы яктар әдетте қолға үйретілген түрлерден ірірек келеді. Бұл табиғи сұрыпталудың нәтижесі болып саналады. Табиғатта ең күшті әрі төзімді дарақтар ғана тірі қалады.
- Жүнінің түсі көбінесе қара немесе қою қоңыр болады. Кейде ашық түсті жануарлар да кездеседі. Үй яктарының түс алуандығы кеңірек.
- Яктардың тепе-теңдік сақтау қабілеті өте жақсы дамыған. Олар тар соқпақтармен және тасты беткейлермен сенімді қозғалады. Бұл қасиет қауіпті құлаулардың алдын алуға көмектеседі.
- Бұл жануарлар ыстық ауа райын жақсы көтере алмайды. Кәдімгі ірі қара малға қолайлы температура олардың қызып кетуіне себеп болуы мүмкін. Сондықтан олар салқын климатты қалайды.
- Қалың қар жауған кезде табын қауіпсіз жерлерді өздігінен таба алады. Жер бедерін жақсы білуі тіршілігін сақтауға көмектеседі. Мұндай мінез-құлық мыңдаған жыл бойы қалыптасқан.
- Яктардың тұяқтары өте берік. Соның арқасында олар тасты жерлерде нық қозғалады. Бұл қасиет таулы өңірлерде ерекше маңызды.
- Табиғатта бұл жануарлар көбіне топ болып өмір сүреді. Табын болып жүру жыртқыштардан қорғануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар қолайсыз ауа райына төтеп беруді жеңілдетеді.
- Жабайы яктардың негізгі жауларының бірі – қасқыр. Алайда ересек дарақтар ірі денесі мен күшінің арқасында өздерін қорғай алады. Сондықтан шабуылдар жиі бола бермейді.
- Кейбір жабайы яктар сағатына шамамен 40 шақырым жылдамдықпен қозғала алады. Осындай ірі жануар үшін бұл өте жоғары көрсеткіш. Жылдамдық қауіптен қашуға көмектеседі.
- Тибет халықтарының мәдениетінде як ерекше орын алады. Оның бейнесі өнер туындыларында, аңыздарда және халықтық әңгімелерде жиі кездеседі. Бұл жануар күш пен төзімділіктің белгісі ретінде қабылданады.
- Ғалымдардың пікірінше, бұрын жабайы яктардың саны әлдеқайда көп болған. Қазіргі кезде олар көптеген өңірлерде қорғауға алынған. Негізгі қауіптердің қатарында заңсыз аңшылық пен мекен ету аумағының қысқаруы бар.
- Яктар қар астынан да қорек таба алады. Ол үшін қарды тұяқтарымен аршиды. Мұндай қабілет ұзақ әрі қатал қыстарды өткеруге мүмкіндік береді.
- Сыртқы келбеті айбатты болғанымен, қолға үйретілген яктар көбіне жуас мінез көрсетеді. Дұрыс күтім жағдайында олар адамдармен жақсы тіл табысады. Сондықтан бұл жануарлар көптеген ұрпақ бойы өсіріліп келеді.
Яктар – табиғаттың қатал жағдайларына бейімделудің тамаша үлгісі. Олардың күші, төзімділігі және қарапайымдылығы биік таулы аймақтардағы халықтар үшін үлкен маңызға ие. Бүгінде бұл жануарлар Орталық Азия мәдениеті мен шаруашылығының ажырамас бөлігі болып қала береді. Яктарды зерттеу тірі ағзалардың мүмкіндіктерін тереңірек түсінуге және табиғаттың бай алуан түрлілігін бағалауға көмектеседі.
