Сағаттар туралы қызықты мәліметтер

Адамзаттың уақытқа деген көзқарасы бүкіл өркениет тарихы бойы өзгеріп отырды, және осы өзгерістермен қатар оны өлшеуге арналған құралдар да үздіксіз дамыды. Күн сағаттары мен су клепсидраларынан бастап атомдық дәлдік стандарттарына дейінгі жол – уақытты игеруге және оны бақылауға ұмтылған адамзаттың ең қызықты техникалық сапарларының бірі болып саналады. Көпшілік үшін күнделікті қарапайым зат болып көрінетін сағат – шын мәнінде өркениеттің ең күрделі әрі терең ойластырылған өнертабыстарының бірі. Қарапайым циферблаттың немесе жарық дисплейдің артында инженерлік ойдың мыңжылдық дамуы, уақыттың табиғаты туралы философиялық пікірталастар және күтпеген мәдени өзгерістер жатыр.

1. Уақытты өлшеуге арналған ең көне белгілі құрал – күн сағаттары болып табылады, олардың ең қарапайым түрі көлеңке түсіретін тік бағаннан тұрған. Мұндай құрылғылардың ең ерте археологиялық үлгілері Мысырда табылған және шамамен б.з.д. 1500 жылға жатады, дегенмен көлеңке арқылы уақытты анықтау принципі одан әлдеқайда бұрын белгілі болған.
2. Су сағаттары – клепсидралар – күн сағаттарының басты кемшілігін, яғни түнде және бұлтты ауа райында жұмыс істей алмауын шешкен. Су арнайы ыдыстан тұрақты жылдамдықпен ағып, қабылдаушы ыдыстағы деңгейдің өзгеруі өткен уақытты көрсеткен. Гректер, мысырлықтар және қытайлар бір-бірінен тәуелсіз түрде әртүрлі күрделілік деңгейіндегі клепсидраларды жасаған, ал кейбір қытайлық үлгілер механикалық мүсіндер мен қоңырауларды қозғалысқа келтірген.
3. Дөңгелекті механизмге негізделген алғашқы механикалық сағаттар Еуропада XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басында пайда болды. Бұл өнертабыстың нақты уақыты мен авторы туралы тарихшылар арасында әлі күнге дейін пікірталастар жалғасуда, алайда 1300-жылдары Милан, Руан және басқа да қалалардың соборларында орнатылған мұнаралық механикалық сағаттар туралы деректер сақталған.
4. Алғашқы мұнаралық сағаттарда циферблат та, тілдер де болмаған – олар тек белгілі бір уақыт аралықтарында қоңырау соғу арқылы уақытты білдірген. Көптеген еуропалық тілдердегі «сағат» сөзі латынның «clocca» – «қоңырау» сөзінен шыққан, бұл механизмнің бастапқы қызметін айқын көрсетеді. Кейіннен циферблат пен тілдер дыбыстық сигналға қосымша ретінде енгізілген.
5. Сағат жүрісінің дәлдігін реттейтін маятник нидерланд ғалымы Христиан Гюйгенске тиесілі, ол 1656 жылы алғашқы маятникті сағаттарды жасаған. Маятник тәуліктік қателікті бірнеше минуттан бірнеше секундқа дейін қысқартуға мүмкіндік берді, бұл сол кезең үшін аса маңызды технологиялық серпіліс болды.
6. Қалта сағаттары Еуропада XVI ғасырдың басында пайда болып, алғашында өте қымбат сәндік бұйымдар ретінде бағаланған. 1510 жыл шамасында нюрнберг шебері Петер Хенляйн жасаған алғашқы үлгілер жұмыртқа тәрізді пішінге ие болғандықтан «нюрнберг жұмыртқалары» деп аталған. Олардың дәлдігі төмен болғанымен, уақытты өзімен бірге алып жүру мүмкіндігі адамдардың күн тәртібіне деген көзқарасын түбегейлі өзгертті.
7. Қол сағаттары ұзақ уақыт бойы тек әйелдерге арналған әшекей ретінде қарастырылып, ер адамдар тарапынан елеусіз қалдырылған. Бұл жағдай Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өзгерді, өйткені офицерлер үшін ұрыс кезінде уақытты білекте бақылау қалта сағаттарын шығарғаннан әлдеқайда ыңғайлы екені анықталды. Соғыс аяқталғаннан кейін ерлерге арналған қол сағаттары жаппай таралды.
8. Швейцарияның сағат өндірісінің әлемдік орталығына айналуы белгілі бір дәрежеде діни себептерге байланысты болды. XVII ғасырдағы Женевада кальвинистік шіркеу сәндік әшекейлер жасауды шектегендіктен, зергерлер уақыт өлшеу механизмдерін жасауға көшті. Осылайша металлмен жұмыс істеу дағдылары жаңа бағытта қолданылып, швейцариялық сағаттар дәлдік пен сапаның символына айналды.
9. Кварц кристалының тербелістеріне негізделген алғашқы кварц механизмі 1927 жылы АҚШ-тағы Bell Laboratories зертханасында жасалды. Кварц сағаттары механикалық сағаттарға қарағанда әлдеқайда дәл болды, олардың тәуліктік қателігі секундтың үлестерімен ғана өлшенеді, ал ең жақсы серіппелі механизмдерде бұл көрсеткіш бірнеше секундқа тең.
10. 1969 жылы жапондық кварц сағаттарының пайда болуы швейцариялық сағат өнеркәсібінде «кварц революциясы» деп аталған дағдарысқа әкелді. Алдымен Seiko компаниясы, кейін басқа да азиялық өндірушілер нарықты дәл әрі арзан құрылғылармен толтырды, ал швейцариялық өндіріс бұл соққыдан жиырма жылдан астам уақыт бойы қалпына келді. Тек механикалық сағаттарды өнер ретінде дамытуға бет бұрған компаниялар ғана сақталып қалды.
11. XX ғасырдың ортасында жасалған атомдық сағаттар уақытты цезий атомдарының тербеліс жиілігі арқылы өлшейді. Олардың дәлдігі соншалықты жоғары, олар бірнеше жүз миллион жылда бір секундтан артық қателеспейді. Қазіргі секунд ұғымы дәл осы атомдық стандартқа негізделген және барлық ғаламдық навигациялық жүйелердің жұмысы осы принципке сүйенеді.
12. Әлемдегі ең қымбат сағаттар аукциондарда ондаған миллион доллар бағамен сатылады. Рекорд Patek Philippe компаниясына тиесілі – Grandmaster Chime моделі 2019 жылы 31 миллион долларға сатылған. Мұндай баға тек қолданылған материалдарға ғана емес, ең алдымен жоғары білікті шеберлердің мыңдаған сағаттық еңбегіне байланысты қалыптасады.
13. Әлемдегі ең кішкентай механикалық сағаттар ине ұшына сыйып кететіндей шағын болады. Мұндай микромеханизмдер шеберлердің техникалық мүмкіндіктерінің шегін көрсету үшін жасалады және оларды жасау үшін арнайы құралдар мен миллиметрдің үлестерімен жұмыс істеу тәжірибесі қажет.
14. Жоғары санаттағы сәнді сағаттар көбіне «гранд-компликация» деп аталатын жүздеген бөлшектерден тұратын механизмдерге ие болады. Мұндай күрделі функцияларға кібісе жылдарды ескеретін мәңгілік күнтізбе, дыбыспен уақытты хабарлайтын репетир, ай фазасының көрсеткіші және хронограф жатады. Осындай механизмді жинау тәжірибелі шеберден бірнеше жүз сағат еңбекті талап етеді.
15. Сағат жарнамаларында тілдер көбіне 10:10 уақытын немесе соған жақын мәнді көрсетеді. Мұндай орналасу циферблатта симметриялы «күлімсіреу» әсерін береді және ортасында немесе астында орналасқан логотипті жаппайды. Бұл маркетингтік тәсіл соншалықты кең таралған, көптеген адамдар оны табиғи қалып ретінде қабылдайды.
16. Гринвич орташа уақыты – бүкіл әлемдегі уақыт белдеулерінің негізі – 1884 жылы халықаралық деңгейде қабылданған. Бұған дейін әрбір қала өз жергілікті уақытымен өмір сүрген, бұл теміржол кестелерінде үлкен шатасуларға әкелген. Дәл теміржол көлігінің дамуы уақытты біріздендіру қажеттілігін туғызды.
17. Уақыт белдеулері бірыңғай уақыт жүйесінің ыңғайлылығы мен күннің табиғи қозғалысы арасындағы айырмашылықтарды ескеру үшін енгізілді. Географиялық тұрғыдан бес уақыт белдеуін қамтитын Қытайда бір ғана ресми уақыт қолданылады, нәтижесінде елдің батысында күн ресми уақыт бойынша таңғы ондар шамасында ғана шығады.
18. Жазғы уақыт – көктемде сағат тілдерін бір сағат алға, ал күзде артқа жылжыту тәжірибесі – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде электр энергиясын үнемдеу мақсатында енгізілген. Қазіргі уақытта оның тиімділігі жиі талқыланып отыр, өйткені нақты үнем аз, ал адамдардың биологиялық ырғақтарының бұзылуы айтарлықтай байқалады.
19. Биологиялық сағаттар – тірі ағзалардағы циркадтық ырғақтар жүйесі – XX ғасырда ашылып, 2017 жылы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталған. Бұл ішкі ырғақтар ұйқыны, ас қорытуды, иммунитетті және басқа да көптеген функцияларды реттейді, ал олардың бұзылуы, мысалы, түнгі ауысымда жұмыс істеу немесе уақыт белдеуін ауыстыру кезінде, денсаулыққа елеулі зиян келтіреді.
20. Ақылды сағаттар – смартфон функцияларын атқаратын білезік құрылғылар – 2010-жылдары кең таралып, қысқа уақыт ішінде нарықты түбегейлі өзгертті. Apple Watch 2015 жылы сатылым саны бойынша әлемдегі ең көп сатылған сағатқа айналып, бүкіл швейцариялық өнеркәсіпті басып озды. Бір қызығы, бұл жетістік дәстүрлі механикалық сағаттарға деген қызығушылықтың қайта жандануына әкелді.
21. Жапонияда көне сағаттарды жинаудың ерекше мәдениеті қалыптасқан, және XVII–XIX ғасырлардағы сирек үлгілер Токиодағы аукциондарда өте жоғары бағамен сатылады. Эдо дәуірінің шеберлері маусымға байланысты ұзақтығы өзгеретін уақыт бірліктерін өлшейтін ерекше «вагэй» сағаттарын жасаған, бұл үшін жүріс жылдамдығы реттелетін күрделі механизмдер қажет болған, мұндай шешім Еуропада кездеспеген.
22. Лондондағы Вестминстер сарайындағы мұнаралық сағат – әйгілі «Биг-Бен» – шын мәнінде сағаттың немесе мұнараның емес, үлкен қоңыраудың атауы болып табылады. Мұнараның ресми атауы – Елизавета мұнарасы, ал бірнеше метрлік механизм әлі күнге дейін қолмен қызмет көрсетуді талап етеді және әр бірнеше жыл сайын күрделі жөндеуден өтеді.
23. Сағаттар жиі өнер туындыларының тақырыбына айналады. Сальвадор Далидің 1931 жылғы «Естеліктің тұрақтылығы» картинасындағы балқып тұрған циферблаттар уақыттың сюрреалистік түсінігінің символына айналды. Суретшінің айтуынша, бұл бейне оған еріп жатқан ірімшікті бақылау кезінде келген.
24. Теңіз хронометрлері – ашық мұхитта навигация үшін жасалған аса дәл сағаттар – Ұлы географиялық ашылулар дәуіріндегі ең маңызды мәселелердің бірін шешті. Олардың пайда болуына дейін теңізде бойлықты анықтау іс жүзінде мүмкін болмаған, бұл алыс сапарларды өте қауіпті етті. Ағылшын шебері Джон Харрисон сенімді теңіз хронометрін жасауға қырық жылға жуық өмірін арнаған.
25. Сағат өндірісі әлі күнге дейін қолөнер шеберлігі автоматтандырудан асып түсетін сирек салалардың бірі болып қала береді. Жоғары деңгейлі механикалық механизмдер толықтай қолмен жиналады, әрбір бөлшек жеке өңделеді және кейбір операциялар нақты бір шебер үшін арнайы жасалған құралдарды талап етеді.

Сағаттар тарихы – адамзаттың өлшенбейтін нәрсені өлшеуге және өз еркінен тәуелсіз ағатын құбылысты бақылауға ұмтылуының айнасы. Сағат жасау ісі нақты ғылымдарды, көркем шеберлікті, инженерлік ойды және уақыт философиясын біріктіреді, және дәл осы ерекше үйлесім оны техника тарихындағы ең көпқырлы құбылыстардың біріне айналдырады. Ақылды құрылғылар дәуірі сағаттардың маңызын жойған жоқ, керісінше адам мен уақыт арасындағы қарым-қатынасты күрделендірді – механикалық механизмдер уақыт кез келген экранда қолжетімді болған сәтте ерекше құндылыққа ие болды. Мүмкін, дәл осы парадокста сағаттар тарихының басты сабағы жатыр: уақыт туралы ақпарат неғұрлым қолжетімді болған сайын, оны бейнелеу өнері соғұрлым бағалы бола түседі.