Қазақ даласы мыңдаған жыл бойы көшпелі халықтың мінезін ғана емес, малшыларға ауыр еңбегінде серік болған жануарлардың мінез-құлқын да қалыптастырды. Шопандардың адал көмекшілері арасында қасқырға қарсы тұрып, мыңдаған қойдан тұратын отарды қорғай алатын ірі әрі шыдамды тұқым ерекше орын алады. Осы төрт аяқты күзетшілер ғасырлар бойы сұлулығы бойынша емес, тек жұмыс қасиеті мен иесіне деген адалдығы бойынша ғана таңдалды. Қатал климат пен жыртқыш тарапынан төнетін үздіксіз қауіп осы тұқымды бүкіл әлемдегі ең төзімді тұқымдардың біріне айналдырды. Осы мақалада біз сіз үшін Қазақстандағы малшы иттер туралы 16 қызықты әрі танымдық дерек жинадық.
- Республиканың басты малшы тұқымы дәстүрлі түрде мал айдау кезінде көшпелілерге баяғыдан серік болған ежелгі қасқыр аулаушы тобет саналады. Жануардың атауы қазақ тіліндегі күшті әрі сенімді дегенді білдіретін сөзден шыққан. Тұқым кәсіби өсіру мамандарының араласуынсыз көптеген ғасыр бойы табиғи жолмен қалыптасты.
- Осы иттердің ата-бабасы қарақшы мен жабайы аңнан керуенді қорғап, әлі Ұлы Жібек жолы кезінде-ақ көшпелі тайпаға серік болған. Археологиялық олжа қазіргі Қазақстан аумағында бірнеше мың жыл бұрын осындай ірі иттің болғанын дәлелдейді. Мұндай көне тектілік тобетті алабай мен кавказ қой итін қоса, басқа азиялық қасқыр аулаушылармен туыстастырады.
- Жануарды таңдау ғасырлар бойы тек тәжірибелік өлшемге – шыдамдылыққа, күшке, батылдыққа және отарды қорғау кезінде дербес шешім қабылдау қабілетіне сүйеніп жүргізілді. Қорқақтық танытқан немесе жыртқышқа қарсы тұра алмаған күшікті әдетте әрі қарай өсіруге жібермейтін. Мұндай қатаң табиғи талдау тұқымды айрықша мықты жүйке жүйесімен қалыптастырды.
- Ересек еркек ит елу мен сексен келі аралығында салмақ тартады, ал желкесіндегі биіктігі жетпіс бес сантиметрден жиі асады. Мұндай көлем жануарға жалғыз өзі қасқырға, тіпті шағын жыртқыш тобына қарсы тұруға мүмкіндік береді. Мықты дене бітімі осындай мөлшердегі жануарға тән емес қозғалғыштық пен төзімділікпен ұштасады.
- Қалың астары бар тығыз жүн жануарды қыстың қатал аязынан да, дала жайылымының жанып тұрған жаз ыстығынан да қорғайды. Жүн жамылғысының мұндай ерекшелігі итке арнайы паналаусыз жыл бойы ашық ауада болуға мүмкіндік береді. Шопандар өз көмекшілеріне жиі жылы үй салмай, дәл тұқымның табиғи қорғанысына сенеді.
- Тобеттің мінезі иесі тарапынан үздіксіз бұйрық берілмей-ақ дербес шешім қабылдай білуімен ерекшеленеді. Шопан жиі жануарға отарды бақылауды айтарлықтай қашықтықтан сеніп тапсырып, күзету үдерісіне тікелей араласпайды. Мұндай тәуелсіздік тұқымды нақты бұйрықты орындауға дағдыланған әдеттегі қызметтік итке емес, дене күзетшісіне жақындастырады.
- Шопан мен оның төрт аяқты көмекшісі арасындағы қарым-қатынас көбіне ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын терең өзара сүйіспеншілікке негізделеді. Көптеген малшы отбасы осы тұқым өкілін ғасырлар бойы ұстап, күшікті ерте жастан бастап отар арасында тәрбиелейді. Мұндай ерте араластыру тәжірибесі жануарға қойды қорғауды қажет ететін өз аумағының бөлігі ретінде қабылдауға көмектеседі.
- Мінез-құлықтың басты ерекшелігінің бірі көптеген басқа тұқым жыртқышты тек үру арқылы қорқытуды жөн көрсе, иттің қасқырмен ашық шайқасқа түсе алу қабілеті саналады. Бақылаушылар қос тобеттің тұтас қасқыр тобының шабуылын сәтті тойтарған жағдайын бірнеше рет тіркеген. Мұндай қорықпайтын мінез ғасырлар бойы ең батыл дараны таңдап алудың нәтижесі болып түсіндіріледі.
- Осы тұқым өкілдерінің құлағы дәстүрлі түрде ерте жаста кесілетін, бұл жыртқышпен алысу кезінде жануарды қорғаудың тәжірибелік қажеттілігімен байланысты болатын. Жақын жанасу кезінде ұзын құлақ қасқыр тісіне ыңғайлы нысанаға айнала алатын. Бүгінде мұндай тәжірибе мамандар арасында дау тудырады, ал көптеген елде рәсімге этикалық себептермен ресми тыйым салынған.
- Тұқым ұзақ уақыт Орталық Азия шегінен тыс аз танымал болып қалды, себебі көшпелілер өзінің адал көмекшісін сатуға немесе шетелге шығаруға тырыспады. Тек соңғы онжылдықта ғана тұқымға шетелдік кинологтар мен ірі тұқым сүюшілер арасында қызығушылық тарай бастады. Тобетті халықаралық кинологиялық ұйымдардың ресми тануы қазақстандық жанашырлардың жалғасып жатқан жұмысының нысаны болып қалуда.
- Тобеттен бөлек, ел аумағында малшы тұратын өңірге қарай ерекшеленетін басқа малшы иттің түрі де тарихи қолданылған. Кейбір жергілікті түр жеңілірек дене бітімімен ерекшеленіп, айқын күзету қызметінсіз тек қойды жаюға маманданған. Мұндай өңірлік алуан түрлілік жануарды белсенді буталастыру салдарынан бірте-бірте жойылып барады.
- Тұқым өкілдерінің жүн түсі айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін – қызыл, жолбарыс түсті, қара және аларман дара кездеседі. Мұндай реңк алуан түрлілігі тұқым тарихының көп бөлігінде қатаң селекциялық стандарттың болмауымен түсіндіріледі. Заманауи өсіруші кейде белгілі бір түсті бекітуге тырысады, дегенмен жануардың жұмыс қасиеті басым мәнін сақтап қалады.
- Тобеттің қолайлы жағдайдағы өмір сүру ұзақтығы он екі-он бес жылға жетеді, бұл осындай мөлшердегі ит үшін біршама көп мерзім. Мықты денсаулық көбіне адамның жасанды араласуынсыз көптеген ұрпақ бойы жүрген табиғи талдаумен түсіндіріледі. Тұқымға сондай-ақ жасанды жолмен өсірілген ірі тұқым арасында кең тараған генетикалық ауруға салыстырмалы төзімділік тән.
- Қазіргі Қазақстанда осы ұлттық тұқымды сақтау мен насихаттауға, соның ішінде мамандандырылған питомник пен жанашырлар клубын құруға айтарлықтай күш салынып жатыр. Жыл сайын өсірушілер қасқыр аулаушының үздік өкілдерін көпшілікке көрсететін көрме өткізіледі. Мұндай іс-шара тұқымның бірыңғай стандартын қалыптастыруға және жастардың дәстүрлі мал шаруашылығына қызығушылығын арттыруға ықпал етеді.
- Кейбір зерттеуші тобетті өңірдегі көрші республикада кең тараған орта азиялық қой итінің жақын туысы деп есептейді. Дегенмен қазақстандық кинологтар дене бітімі мен жұмыс қасиетіндегі белгілі бір айырмашылықты көрсете отырып, тұқымның дербес мәртебесіне қуана мойындайды. Мұндай пікірталас азиялық қасқыр аулаушының шығу тегін зерттейтін мамандар арасында өзекті болып қала береді.
- Адал малшы итінің бейнесі қазақ фольклоры мен ауызша халық шығармашылығында жиі кездеседі, ол адалдықты, батылдықты және адамның дала табиғатымен ажырамас байланысын білдіреді. Отарды жанын аямай қорғаған төрт аяқты қорғаушылар туралы аңыз батыр мен дана туралы әңгімемен қатар ұрпақтан-ұрпаққа жетті. Мұндай мәдени маңыздылық осы тұқымның көшпелі халықтың дәстүрлі тұрмыс салтына қаншалықты терең біте қайнасқанын көрсетеді.
Мұндай тұқымды зерттеу дала өмірінің қатал жағдайынан қалыптасқан адам мен жануар қарым-қатынасының таңғажайып бетін ашады. Осы төрт аяқты күзетшілердің адалдығы мен қорықпайтын мінезі ғасырлар бойы малшыға шексіз кең далада мыңдаған қойдан тұратын басты байлықты сақтауға көмектесті. Ата-бабаның бірегей дәстүрін жоғалтпауға тырысатын қазіргі Қазақстан үшін осындай ұлттық мұраны сақтау маңызды міндет болып қала береді. Тобеттің тарихы адамның тағдыры мен оған адал жануардың тағдыры көптеген ұрпақ бойы қаншалықты тығыз өріліп келгенінің жарқын дәлелі болып табылады.
