Омыртқасыз жануарлар әлемі өте алуан түрлі әрі таңғажайып тіршілік иелеріне толы. Олардың кейбірі сыртқы келбеті мен өмір сүру ерекшеліктерінің арқасында бірден назар аударады. Осындай жаратылыстардың қатарында көпаяқтылар ерекше орын алады. Олар әлемнің көптеген бөліктерінде кездеседі және мыңдаған түрлерді қамтиды. Осы мақалада біз сіздер үшін көпаяқтылар туралы 25 қызықты әрі танымдық дерек жинадық.
- «Көпаяқты» атауы әрбір дарақтың міндетті түрде мың аяғы болады дегенді білдірмейді. Аяқтарының саны түріне байланысты өзгереді. Кейбірінде бірнеше ондаған аяқ болса, басқаларында бірнеше жүз аяқ кездеседі. Тіпті жақын туыстас түрлердің өзінде бұл көрсеткіш әртүрлі болуы мүмкін.
- Көпаяқтылар құрлықта тіршілік ететін ең көне жануарлар топтарының бірі саналады. Олардың арғы аталары жүздеген миллион жыл бұрын пайда болған. Олар динозаврлардан әлдеқайда ертерек өмір сүрген. Сондықтан бұл жаратылыстар ежелгі заманның тірі куәгерлері деп есептеледі.
- Көптеген түрлері ылғалды ортаны жақсы көреді. Оларды тастардың астынан, түскен жапырақтардың арасынан немесе шіріген ағаштардан кездестіруге болады. Мұндай жағдайлар денедегі ылғалды сақтауға көмектеседі. Құрғақ ауа олар үшін қолайсыз.
- Денесі көптеген бунақтардан тұрады. Әр бунақта бір немесе екі жұп аяқ орналасады. Осындай құрылым тегіс емес жерлерде еркін қозғалуға мүмкіндік береді. Сондықтан олар күрделі бедерлерден оңай өтеді.
- Барлық көпаяқтылар жыртқыш емес. Көптеген түрлері шіріген өсімдік қалдықтарымен қоректенеді. Осы арқылы олар органикалық заттардың ыдырауына қатысады. Мұндай қызмет топырақ құнарлылығының сақталуына көмектеседі.
- Көпаяқтылардың екі негізгі тобы бар. Бірі – қосжұпаяқтылар, екіншісі – ерінаятылар. Бұл топтардың дене құрылысы мен тіршілік салты әртүрлі. Табиғаттағы атқаратын қызметтері де өзгеше.
- Ерінаятылар белсенді жыртқыштар болып табылады. Олар жәндіктерді, өрмекшілерді және басқа ұсақ жануарларды аулайды. Олжа ұстау үшін улы аяқтарын пайдаланады. Бұл тәсіл қорегін тез қозғалыссыз қалдыруға мүмкіндік береді.
- Қосжұпаяқтылардың басым бөлігі өсімдік қалдықтарымен қоректенеді. Олар жапырақтарды, бұтақтарды және басқа органикалық заттарды өңдейді. Соның арқасында қоректік элементтер қайтадан топыраққа оралады. Бұл табиғаттағы маңызды үдерістердің бірі.
- Ең ірі көпаяқтылардың ұзындығы 30 сантиметрден асады. Мұндай көлем оларды өз тобының алып өкілдеріне айналдырады. Дегенмен көпшілік түрлер әлдеқайда кішкентай болады. Олардың ұзындығы көбіне бірнеше сантиметрден аспайды.
- Аяқ саны бойынша рекорд Eumillipes persephone түріне тиесілі. Кейбір дарақтарында 1300-ден астам аяқ анықталған. Бұл мың аяқтан асқан алғашқы белгілі жануар болып саналады. Мұндай жаңалық жақында ғана ашылды.
- Кейбір көпаяқтылар қауіп төнген кезде шиыршықталып қалады. Бұл қорғаныс тәсілі олардың әлсіз бөліктерін жасырады. Сыртқы әсерден қорғану мүмкіндігі артады. Осындай мінез-құлық көптеген түрлерге тән.
- Жыртқыштарды үркіту үшін кейбір түрлер арнайы заттар бөледі. Бұл қосылыстардың иісі немесе дәмі жағымсыз болады. Кей жағдайда олар теріні тітіркендіруі мүмкін. Соның арқасында жауларынан қорғана алады.
- Қорқынышты көрінгенімен, көпаяқтылардың басым бөлігі адамға қауіп төндірмейді. Олар әдетте адамдардан қашуға тырысады. Ірі түрлердің өзі себепсіз шабуыл жасамайды. Көбіне жасырынуды жөн көреді.
- Бұл жануарларда біз білетін өкпе болмайды. Тыныс алу арнайы түтікшелер жүйесі арқылы жүзеге асады. Мұндай құрылым трахеялық жүйе деп аталады. Ол оттегінің барлық мүшелерге жетуін қамтамасыз етеді.
- Өсу үдерісі түлеп отыру арқылы жүреді. Ескі сыртқы қабық түсіп, оның орнына жаңасы қалыптасады. Кейбір түрлердің бунақ саны жас ұлғайған сайын көбейеді. Осылайша денесі біртіндеп үлкейеді.
- Қоршаған ортаны сезінуде мұртшалары маңызды рөл атқарады. Олар арқылы жануар кеңістікті зерттейді. Сонымен қатар қорек көздерін табуға көмектеседі. Бұл қасиет қараңғы жерде де бағдарлануға мүмкіндік береді.
- Кейбір көпаяқтылар бірнеше жыл өмір сүре алады. Омыртқасыздар үшін мұндай мерзім айтарлықтай ұзақ саналады. Өмір ұзақтығы қоршаған орта жағдайына байланысты өзгереді. Қолайлы ортада олар ұзақ тіршілік етеді.
- Тропиктік ормандарда ерекше ірі түрлер кездеседі. Ондағы жоғары ылғалдылық пен мол қорек олардың дамуына қолайлы жағдай жасайды. Кейбірінің түсі өте ашық әрі көз тартарлық болады. Сондықтан олар табиғат зерттеушілерінің назарын жиі аударады.
- Көпаяқтылар қоректік тізбектердің маңызды бөлігі болып табылады. Олармен құстар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар және ұсақ сүтқоректілер қоректенеді. Өздері болса органикалық қалдықтарды өңдейді. Осылайша табиғи тепе-теңдікті сақтауға қатысады.
- Қазба қалдықтары ежелгі алып көпаяқтылардың болғанын көрсетеді. Кейбір түрлердің ұзындығы екі метрден асқан. Олар жүздеген миллион жыл бұрын өмір сүрген. Мұндай алыптар қазіргі өкілдерінен әлдеқайда үлкен болған.
- Құрғақ өңірлердегі кейбір түрлер жасырын тіршілік етеді. Күндіз олар топырақ астында немесе тастардың арасында болады. Белсенділігі көбіне түнде артады. Бұл қызып кетуден және ылғал жоғалтудан сақтайды.
- Көпаяқтылар Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездеседі. Олардың алуан түрлілігі әсіресе жылы әрі ылғалды аймақтарда жоғары. Мұндай орта тіршілік етуге өте қолайлы. Сондықтан түр саны да көп болады.
- Ғалымдар жыл сайын жаңа көпаяқты түрлерін анықтап келеді. Бұрын белгісіз болған өкілдер үнемі сипатталып отырады. Бұл табиғаттағы алуан түрліліктің әлі толық зерттелмегенін көрсетеді. Алда көптеген жаңалықтар күтіп тұр.
- Кейбір түрлер қараңғыда жарық шығара алады. Мұндай құбылыс биолюминесценция деп аталады. Жарық жауларға ескерту белгісі ретінде қызмет етуі мүмкін. Алайда мұндай ерекшелік сирек кездеседі.
- Көпаяқтыларды зерттеу құрлық жануарларының эволюциясын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Олар ежелгі құрылымдық белгілердің көбін сақтап қалған. Ғылыми жұмыстар тіршіліктің даму тарихын тереңірек тануға мүмкіндік береді. Сондықтан мамандардың бұл топқа деген қызығушылығы жоғары болып қала береді.
Көпаяқтылар – ежелгі шығу тегі мен ерекше құрылысы бар таңғажайып жануарлар. Көпшілік түрлерінің көлемі шағын болғанымен, табиғаттағы маңызы өте зор. Олар топырақ түзілуіне қатысып, экологиялық тепе-теңдікті сақтауға үлес қосады. Ғалымдар бұл жаратылыстарды зерттеген сайын табиғаттың жаңа құпиялары ашыла түсуде.
