Славян тілдері Еуропаның ең ірі тілдік топтарының бірін құрайды, және олардың әрқайсысы өзінше сол тілде сөйлейтін халықтың тарихын, географиясын және мінезін бейнелейді. Батыс славян тілдері арасында чех тілі ерекше орын алады — ол гүлдену мен құлдырау кезеңдерін бастан өткерді, көршілері жоғалтқан архаикалық ерекшеліктерді сақтап қалды және басқа халықтар үшін үлгіге айналған бірегей жазу жүйесін қалыптастырды. Чехия — Еуропаның дәл ортасындағы шағын ел, алайда оның тілі мемлекеттің географиялық ауқымына сәйкес келмейтін ықпал жасады. Орыс тілді адам үшін чех тілі бір мезгілде таныс және күтпеген жат болып көрінеді — сөздер таныс, бірақ мағынасы жиі мүлдем басқа болады.
- Чех тілі батыс славян тармағына жатады және словак тілінің ең жақын туысы болып табылады. Бұл екі тілдің носительдері, ереже бойынша, бір-бірін аудармасыз түсінеді, дегенмен лексика, айтылуы және бірқатар грамматикалық формалар айтарлықтай ерекшеленеді.
- Чех тілінде шамамен 10–11 миллион адам сөйлейді, негізінен Чехияда, сондай-ақ Словакия, АҚШ, Германия және Австрия қауымдастықтарында. Носительдердің салыстырмалы түрде аз санына қарамастан, тіл бірнеше ғасырды қамтитын бай жазбаша дәстүрге ие.
- Чех жазуы латын әліпбиіне негізделген, оған диакритикалық белгілер қосылған. Жазу реформасын ХҮ ғасырдың басында Ян Гус жүргізді, ол ауыр әріп тіркестерінің орнына үстіңгі белгілерді енгізді — бұл жүйе соншалықты сәтті болды, кейіннен оны хорват, словак, словен және бірқатар басқа тілдер қабылдады.
- «Гачек» белгісі — әріптің үстіндегі төңкерілген құсбелгі тәрізді кішкентай белгі — чех орфографиясының ерекше символына айналды. Ол дауыссыз және дауысты дыбыстардың айтылуын өзгертеді, латын әліпбиінде жеке әріптері жоқ дыбыстарды дәл беруге мүмкіндік береді.
- Чех тілінде екпін әрдайым бірінші буынға түседі, ешқандай ерекшеліксіз. Бұл ереже заемдалған сөздерді қоса алғанда, барлық сөздерге таралады және тілді үйрене бастағандар үшін айтылуды айтарлықтай жеңілдетеді.
- Чех тілінде жеті септік бар, бұл оның грамматикасын батыс еуропалық тілдердің көпшілігінен айтарлықтай күрделі етеді. Әрбір зат есім, сын есім және есімдік септіктерге, сандарға және тектерге қарай өзгереді, ал жалғаулар жүйесі өте тармақталған және ерекшеліктерге толы.
- «Робот» сөзін әлемге дәл чех тілі сыйлады. Оны жазушы Карел Чапек 1920 жылғы «R.U.R.» пьесасында айналымға енгізді, оны чех тіліндегі «robota» — «ауыр еңбек», «барщина» сөзінен жасады. Бүгінде бұл сөз аудармасыз іс жүзінде әлемнің барлық тілдерінде қолданылады.
- Чех тілі орыс тілді оқушылар үшін «жалған достар» сөздерге бай. Мысалы, чех тілінде «позор» — «назар», «черствый» — «жаңа», ал «завтра» — «таңғы ас» дегенді білдіреді. Мағынасы толық сәйкес келмегенде пішіннің мұндай сәйкестіктері жиі комедиялық түсініспеушіліктерге әкеледі.
- Әдеби чех тілі ХҮІІІ ғасырдың соңы — ХІХ ғасырдың басында ерекше екінші туу кезеңін бастан өткерді. Ұлттық жаңғыру кезеңінде ғалымдар мен жазушылар 1620 жылы Ақ тау түбіндегі шайқаста жеңілгеннен кейін неміс тілі чех тілін ресми қолданыстан ұзақ уақытқа ығыстырғандықтан, ХҮІ ғасырдың ескерткіштеріне сүйене отырып, жазбаша тілді саналы түрде қалпына келтіріп, жаңартты.
- Сөйлеу чех тілі әдеби нормамен айтарлықтай ерекшеленеді — лингвисттер «жалпычех» тілін дербес сөйлеу нұсқасы ретінде бөліп көрсетеді. Онда басқа жалғаулар, жеңілдетілген формалар және газетте немесе ресми құжатта кездеспейтін ерекше лексика бар.
- Чех тілінде буындық дауыссыздар бар — «р» және «л» дыбыстары дауыстысыз буын құра алады. Осыдан әйгілі «krk» (тамақ), «vlk» (қасқыр) және «prst» (саусақ) сөздері, сондай-ақ «Strč prst skrz krk» — «Саусағыңды тамағыңнан өткіз» деген жаңылтпаш пайда болды, мұнда бір де дауысты әріп жоқ.
- «Ř» әрпімен белгіленетін дыбыс чех тілі үшін әлемнің барлық тілдері арасында бірегей болып табылады. Бұл дірілдеген «р» мен ызыңдаған дыбыстың үйлесімі, ол басқа ешбір тірі тілде кездеспейді және көптеген шетелдіктер үшін айтарлықтай қиындық тудырады.
- Орта ғасырлық чех әдебиеті ХІҮ ғасырда император Карл ІҮ сарайында жоғары деңгейге жетті, ол Праганы Еуропаның мәдени орталықтарының біріне айналдырды. Дәл сол кезде Орталық Еуропадағы алғашқы — Карлов университеті құрылды, және чех тілі латын тілімен қатар белсенді қолданылды.
- Чех тіліндегі «сыра» (pivo) сөзі «ішу» етістігінен шыққан және орыс тіліндегі сол мағынадағы сөзбен туыстас. Чехияның сыра қайнату мәдениеті тілден ажырамас — онда сорттарды, ашу дәрежесін және құю тәсілдерін сипаттау үшін басқа тілдерде нақты баламалары жоқ ондаған ерекше терминдер бар.
- Чех тілі бір сөзден туынды формалардың ұзын тізбектерін жасауға мүмкіндік беретін дамыған кішірейтіп-еркелету жұрнақтары жүйесімен ерекшеленеді. Сонымен, «қол» сөзінен бірінен соң бірі барған сайын нәзік және кішірейтілген бірнеше нұсқаны жасауға болады, олардың әрқайсысы нәзік эмоционалдық реңк береді.
- Чех тілінде «сіз» деп ресми және құрметті сөйлеуде қолданылатын «vykání» деп аталатын ерекше хабарласу формасы бар. «Сен» деп ауысу — «tykání» — сенім мен жақындасудың белгісі болып саналады, және оны үлкен немесе лауазымды адам тарапынан шақырусыз бірінші болып бастау әдепсіздік болып саналады.
- Чех пунктуациясының тікелей сөзді ресімдеуде өз ерекшелігі бар. Ашатын тырнақшалар жолдың төменгі жағына қойылады, ал жабатындары — жоғарғы жағына, бұл көптеген басқа еуропалық тілдердің носительдері үшін дағдысыз көрінеді және жиі шетелдік студенттерді таңғалдырады.
- Неміс тілінен заемдар сөйлеу чех тіліне, әсіресе қолөнер, аспаздық және тұрмыстық лексикаға еніп кеткен. Бұл Богемияда чехтар мен немістердің ғасырлар бойы бірге өмір сүруінің, сондай-ақ неміс тілі әкімшілік пен қалалық элитаның тілі болған ұзақ кезеңнің тікелей салдары.
- Чех тілінде «prozvonit» сөзі бар — біреуге қоңырау шалып, әдейі бір рет сигнал беріп, әңгімелесушінің өз есебінен қайта қоңырау шалуын күту. Мұндай сөздің бар болуы тілдің басқа тілдерде тұтас сипаттамалы конструкцияларды қолдануға тура келетін ерекше әлеуметтік тәжірибелерді қалай бекітетінін айқын көрсетеді.
- Чех диалектілері бірнеше топқа бөлінеді — богемдік, моравиялық және силезиялық. Моравиялық говорлар Прага нормасынан айтарлықтай ерекшеленеді, ал кейбір силезиялық өтпелі формалар польша тіліне соншалықты жақын, лингвисттер оларды дербес диалектілік аймақ ретінде қарастырады.
- Заманауи чех тілі шетелдік заемдарға белсенді қарсылық көрсетіп, өз сөздерін жасауды артық көреді. Орыс тілі «компьютер» сөзін қолданған жерде, чех тілі жиі «počítač» — «санау» етістігінен, ал «ұшақ» чех тілінде «letadlo» — «ұшу құрылғысы» деп ұсынады. Сөз жасаудағы мұндай тәсіл чех тілін исланд және финн тілдерімен жақындатады.
- Чех тілі Реформация дәуірінде ұлттық тілде дамыған гуманистік прозаны алған алғашқы тілдердің бірі болды. 1579–1594 жылдары бауырластық қауымдастығы тарапынан аударылған Кралице Інжілі чех тілі үшін Лютер Інжілінің неміс тілі үшін атқарған рөлін атқарды — жазбаша норманы бекітіп, бірнеше ғасыр бойы стиль эталонына айналды.
Чех тілі — шағын халықтың бай мәдени және тілдік дәстүр жасай алатынының, оны ірі көршілер тарапынан ғасырлар бойы қысым жағдайында да сақтай алатынының тірі куәсі. Оның ерекше фонетикасы, терең грамматикасы және дәл сөздік қоры чех тілін үйренуді бір мезгілде қиын және қызықты етеді. Орыс тілді носительдер үшін бұл жол ерекше қызықты — онда үнемі таныс ерекшеліктер мен күтпеген жаңалықтар кездеседі. Чех тілі тілдердің туыстығы тек ұқсастық емес, сонымен бірге айырмашылықтардың қызықты ойыны екенін еске салады.
