Ғалам туралы қызықты мәліметтер

Ежелгі заманнан бері адамзат өзін қоршаған әлемнің қалай құрылғанын және Жерден тыс кеңістікте не бар екенін білуге ұмтылып келеді. Ғылымның дамуының арқасында адамдар ғарыштың тереңіне көз жіберіп, сансыз жұлдыздардың, галактикалардың және басқа да таңғажайып аспан денелерінің бар екенін анықтады. Соған қарамастан, бүгінгі күні де ғалымдар Ғаламның басым бөлігі әлі толық зерттелмегенін мойындайды. Әрбір жаңа астрономиялық құрал бұрын белгісіз болған құбылыстарды ашып, бұрынғы ғылыми түсініктерді қайта қарауға мүмкіндік береді. Бұл мақалада біз Сіздер үшін Ғалам туралы 35 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.

1. Ғаламның жасы шамамен 13,8 миллиард жыл деп есептеледі. Мұндай қорытынды көптеген астрономиялық бақылаулар мен заманауи космологиялық үлгілерге негізделген. Жаңа зерттеулер жүргізілген сайын бұл көрсеткіш нақтыланып отырады.
2. Ең кең таралған ғылыми теория бойынша, Ғалам Үлкен жарылыс деп аталатын үдерістен кейін кеңейе бастаған. Бұл күнделікті түсініктегі жарылыс емес, кеңістіктің өте жылдам ұлғаюы болған. Дәл осы оқиғадан кейін қазіргі Ғаламның тарихы басталды.
3. Ғалам бүгінгі күні де кеңеюін жалғастырып келеді. Бақылаулар алыс галактикалардың бір-бірінен біртіндеп алыстап бара жатқанын көрсетеді. Оның үстіне бұл үдерістің жылдамдығы уақыт өте келе артып келеді.
4. Бақыланатын Ғаламның диаметрі шамамен 93 миллиард жарық жылына тең. Ал оның нақты көлемі бұдан әлдеқайда үлкен болуы мүмкін. Қазіргі ғылым Ғаламның шегі бар ма, жоқ па деген сұраққа нақты жауап бере алмайды.
5. Ғаламның бақыланатын бөлігінде жүздеген миллиард галактика бар деп есептеледі. Олардың әрқайсысында миллиондаған немесе тіпті триллиондаған жұлдыз болуы мүмкін. Сондықтан барлық жұлдыздардың санын көзге елестету өте қиын.
6. Біздің галактика Құс жолы деп аталады. Оның құрамында Күн жүйесі және Жер орналасқан. Әртүрлі есептеулер бойынша, Құс жолында 100 миллиардтан 400 миллиардқа дейін жұлдыз бар.
7. Күн өз галактикасының дәл ортасында орналаспаған. Ол Құс жолының орталығынан шамамен 27 мың жарық жылы қашықтықта орналасқан. Бір толық айналым жасауына шамамен 230 миллион жыл қажет.
8. Ең көп таралған жұлдыздардың бірі – қызыл ергежейлілер. Олар Күннен әлдеқайда кіші әрі өз отынын өте баяу жұмсайды. Кейбір қызыл ергежейлілер триллиондаған жыл өмір сүре алады.
9. Ең ірі жұлдыздар өмірінің соңында аса қуатты жарылысқа ұшырайды. Мұндай құбылыс аса жаңа жұлдыздың жарылысы деп аталады. Сол кезде ғарышқа көптеген ауыр химиялық элементтер таралады.
10. Қара құрдымдардың тартылыс күші соншалықты зор, тіпті жарықтың өзі олардың шекарасынан шыға алмайды. Соған қарамастан, ғалымдар оларды айналасындағы заттарға тигізетін әсері арқылы анықтай алады. Бұл нысандарды зерттеу әлі де жалғасып келеді.
11. Көптеген ірі галактикалардың орталығында аса алып қара құрдым орналасады. Мұндай нысандардың массасы Күннің массасынан миллиондаған немесе миллиардтаған есе үлкен болуы мүмкін. Осындай алып денелер өте кең таралған.
12. Жұлдызаралық кеңістік мүлде бос емес. Онда сиретілген газ, шаң, ғарыштық сәулелер және магнит өрістері бар. Дәл осындай бұлттардан уақыт өте келе жаңа жұлдыздар мен ғаламшарлар пайда болады.
13. Жарық жылы уақыт өлшемі емес, қашықтық өлшемі болып табылады. Ол жарықтың бір жыл ішінде жүріп өтетін жолын білдіреді. Бұл шамамен 9,46 триллион километрге тең.
14. Кейбір галактикалардан шыққан жарық Жерге миллиардтаған жыл бойы жетеді. Сондықтан астрономдар оларды өте ертедегі күйінде бақылайды. Басқаша айтқанда, телескоптар өткен уақытқа үңілуге мүмкіндік береді.
15. Бүгінгі таңда Күн жүйесінен тыс орналасқан мыңдаған ғаламшардың бар екені расталды. Олар экзопланеталар деп аталады. Олардың көпшілігі бізге таныс әлемдерден мүлде өзгеше.
16. Кейбір экзопланеталар бірден екі жұлдызды айналып қозғалады. Егер мұндай ғаламшарда бақылаушы болса, ол аспанда екі Күнді қатар көрер еді. Осындай жүйелер шынымен де бар.
17. Ғаламда алып молекулалық бұлттар кездеседі. Дәл солардың ішінде жаңа жұлдыздар мен ғаламшар жүйелері қалыптасады. Сондықтан мұндай аймақтарды жұлдыздардың бесігі деп атайды.
18. Табиғи жолмен белгілі болған ең суық нысандардың бірі – Бумеранг тұмандығы. Оның температурасы ғарыштық микротолқынды сәулеленудің температурасынан да төмен. Мұндай ерекше құбылыс өте сирек кездеседі.
19. Белгілі ең үлкен жұлдыздардың бірі көлемі жағынан Күннен әлдеқайда ірі. Егер оны Күннің орнына орналастырса, оның сыртқы шекарасы Юпитер орбитасына дейін немесе одан да әрі жетер еді. Осындай алып жұлдыздар өте сирек кездеседі.
20. Ең жарық галактикалар жүздеген миллиард қарапайым жұлдыздың жарығынан да артық сәуле шығара алады. Мұндай зор энергияның көзі көбіне аса алып қара құрдым болады. Осындай нысандар квазарлар деп аталады.
21. Қараңғы материя жарық шығармайды және оны шағылыстырмайды. Соған қарамастан, оның бар екені галактикаларға тигізетін тартылыс әсері арқылы дәлелденеді. Қазіргі бағалаулар бойынша, Ғаламдағы заттың едәуір бөлігі дәл осы қараңғы материядан тұрады.
22. Қараңғы энергия қазіргі ғылымдағы ең үлкен құпиялардың бірі болып саналады. Ғалымдардың пікірінше, дәл осы құбылыс Ғаламның үдей кеңеюіне себеп болады. Оның табиғаты әлі күнге дейін толық анықталған жоқ.
23. Жұлдыздар, ғаламшарлар және тірі ағзалар тұратын кәдімгі зат Ғаламның өте аз бөлігін ғана құрайды. Қалған бөлігін қараңғы материя мен қараңғы энергия алып жатыр. Бұл дерек тәжірибелі зерттеушілердің өзін таңғалдырады.
24. Гравитациялық толқындар алғаш рет 2015 жылы тіркелді. Олар қара құрдымдар сияқты өте ауыр нысандардың соқтығысуы кезінде пайда болады. Бұл жаңалық салыстырмалылық теориясының маңызды болжамдарының бірін растады.
25. Ғарыштық микротолқынды сәулелену ерте Ғаламның өзіндік «жаңғырығы» болып саналады. Ол Үлкен жарылыстан кейін көп ұзамай пайда болған және бүгінгі күнге дейін бүкіл кеңістікті толтырып тұр. Оны зерттеу арқылы ғалымдар Ғаламның алғашқы кезеңдері туралы мәлімет алады.
26. Ғарышта күрделі органикалық молекулалар табылған. Олардың болуы тіршіліктің міндетті түрде бар екенін білдірмейді. Дегенмен тіршіліктің негізін құрайтын химиялық қосылыстардың кең таралғанын көрсетеді.
27. Кейбір галактикалар бір-бірімен соқтығысады. Мұндай үдерістер миллиондаған немесе миллиардтаған жылдарға созылады. Соның нәтижесінде олардың пішіні өзгеріп, жаңа жұлдыздар пайда болады.
28. Бірнеше миллиард жылдан кейін Құс жолы Андромеда галактикасымен соқтығысады. Қазіргі есептеулер бойынша, жекелеген жұлдыздардың өзара соқтығысу ықтималдығы өте төмен. Уақыт өте келе бұл екі жүйе бірігіп, жаңа алып галактика түзеді.
29. Ғарыштық вакуумды толық бос кеңістік деп айтуға болмайды. Ең сирек аймақтардың өзінде элементар бөлшектер мен физикалық өрістер кездеседі. Сондықтан табиғатта абсолютті бос кеңістік болмайды деуге болады.
30. Ғаламда нейтрон жұлдыздары кездеседі. Олардың тығыздығы соншалық, осындай жұлдыз затының бір шай қасығы Жерде миллиардтаған тонна тартар еді. Бұл қара құрдымдардан кейінгі ең тығыз нысандардың қатарына жатады.
31. Магнетарлар – нейтрон жұлдыздарының ерекше түрі. Олар өте қуатты магнит өрістеріне ие. Мұндай өрістер адам жасаған кез келген магниттен әлдеқайда күшті.
32. Ғарыштағы көптеген үдерістер миллиондаған немесе миллиардтаған жылдарға созылады. Олармен салыстырғанда адамзат өркениетінің бүкіл тарихы көзді ашып-жұмғандай ғана уақыт болып көрінеді. Сондықтан астрономия уақыттың шынайы ауқымын түсінуге көмектеседі.
33. Қазіргі ғарыш телескоптары өте алыс қашықтықтағы нысандарды бақылай алады. Олардың көмегімен ғалымдар жаңа галактикаларды, тұмандықтарды және ғаламшар жүйелерін үнемі ашып келеді. Жыл сайын жиналатын ғылыми мәліметтердің көлемі артып келеді.
34. Ғылым үлкен жетістіктерге жеткеніне қарамастан, Ғаламның басым бөлігі әлі де аз зерттелген. Әрбір маңызды жаңалық жаңа сұрақтардың туындауына себеп болады. Дәл осы ерекшелік ғарышты ғылымдағы ең қызықты зерттеу салаларының біріне айналдырады.
35. Ғаламды зерттеу әлемнің түкпір-түкпіріндегі ғалымдарды біріктіреді. Халықаралық жобалар қуатты телескоптарды, ғарыш аппараттарын және ауқымды ғылыми бағдарламаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Осындай бірлескен жұмыстар адамзатқа Ғаламның құпияларын біртіндеп ашуға көмектесіп келеді.

Ғалам өзінің орасан зор көлемімен ғана емес, таңғажайып құбылыстарының сан алуандығымен де адамзатты тамсандырады. Әрбір жаңа ғылыми жаңалық оның шығу тегі, құрылысы және болашағы туралы түсінігімізді кеңейте түседі. Зерттеулер жалғасып жатқандықтан, алда бізді әлі талай керемет жаңалық күтіп тұрғаны сөзсіз. Бәлкім, бүгін жауапсыз тұрған ең үлкен сұрақтардың шешімін болашақ ұрпақ табатын шығар.