Ғарыш адамзатты ежелден өзінің шексіздігімен, құпияларымен және көз тартар сұлулығымен қызықтырып келеді. Аспанға көз салған сайын адамдар өздерінің алып Әлемнің кішкентай ғана бөлігі екенін түсіне бастады. Күн жүйесі Күнді, планеталарды, олардың серіктерін, астероидтарды, кометаларды және көптеген ұсақ аспан денелерін біріктіреді. Телескоптар мен ғарыш аппараттарының көмегімен ғалымдар осы ғарыштық мекен туралы көптеген таңғажайып жаңалықтар ашты. Осы мақалада біз Сіздер үшін Күн жүйесі туралы 35 қызықты әрі танымдық мәлімет жинадық.
- Күн жүйесі шамамен 4,6 миллиард жыл бұрын пайда болған. Ол алып газ бен шаң бұлтының біртіндеп сығылуы нәтижесінде қалыптасты. Оның орталық бөлігінен Күн, ал қалған заттардан планеталар мен басқа аспан денелері түзілді.
- Күн жүйедегі барлық заттың басым бөлігін қамтиды. Жалпы массаның 99 пайыздан астамы осы жұлдызға тиесілі. Сондықтан барлық планеталар оның тартылыс күшінің әсерімен қозғалады.
- Жер тіршілікке қолайлы аймақта орналасқан. Мұнда сұйық күйдегі судың сақталуына мүмкіндік беретін температура қалыптасқан. Осындай жағдайлар өмірдің пайда болуына негіз болған.
- Қазіргі кезде Күн жүйесінде сегіз планета ресми түрде мойындалған. Олардың қатарына Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун кіреді. Плутон 2006 жылдан бері ергежейлі планета ретінде қарастырылады.
- Меркурий Күнге ең жақын орналасқан планета болып саналады. Соған қарамастан ол ең ыстық ғаламшар емес. Атмосферасының өте жұқа болуы жылудың тез жоғалуына себеп болады.
- Ең ыстық планета – Шолпан. Оның қалың атмосферасы жылуды сыртқа шығармай ұстап тұрады. Сондықтан мұндағы температура Меркурийден де жоғары.
- Шолпан өз осінен өте баяу айналады. Ондағы бір тәулік бір жылдан ұзаққа созылады. Бұған қоса оның айналу бағыты көптеген басқа планеталарға қарама-қарсы.
- Жер – қазіргі таңда тіршілік бар екені нақты белгілі жалғыз планета. Мұнда атмосфера, су және магнит өрісі бар. Осындай қасиеттердің үйлесуі оны ерекше әлемге айналдырады.
- Ай біртіндеп Жерден алыстап бара жатыр. Жыл сайын арақашықтық бірнеше сантиметрге ұлғаяды. Бұл құбылыс екі аспан денесінің өзара әсерімен байланысты.
- Марсты жиі Қызыл ғаламшар деп атайды. Мұндай түс оның бетіндегі темір тотығынан пайда болады. Басқаша айтқанда, көптеген аймақтар тот басқан жыныстармен жабылған.
- Марста Күн жүйесіндегі ең биік тау орналасқан. Олимп жанартауының биіктігі шамамен 22 шақырымға жетеді. Ол Жердегі Эвересттен бірнеше есе биік.
- Марс пен Юпитердің арасында негізгі астероидтар белдеуі орналасқан. Онда әртүрлі көлемдегі миллиондаған тас денелер бар. Белдеудегі ең ірі нысан – Церера ергежейлі планетасы.
- Юпитер Күн жүйесіндегі ең үлкен планета болып табылады. Оның массасы қалған барлық планеталардың жиынтық массасынан да артық. Алып дененің тартылыс күші көптеген кіші нысандардың қозғалысына әсер етеді.
- Юпитердегі Үлкен қызыл дақ – алып дауыл. Ол бірнеше ғасыр бойы байқалып келеді. Құйынның көлемі соншалық, оның ішіне Жер сыйып кетер еді.
- Юпитердің көптеген серіктері бар. Солардың ішінде Ио, Еуропа, Ганимед және Каллисто ерекше танымал. Бұл нысандарды XVII ғасырдың басында Галилео Галилей ашқан.
- Ганимед Күн жүйесіндегі ең ірі серік саналады. Оның көлемі Меркурийден де үлкен. Сонымен қатар өз магнит өрісі бар.
- Еуропа ғалымдардың ерекше қызығушылығын тудырады. Оның мұз қабатының астында үлкен мұхит болуы мүмкін. Сондықтан бұл серік тіршілік іздеуге ең қолайлы орындардың бірі ретінде қарастырылады.
- Сатурн өзінің сақиналарымен әйгілі. Олар мұздан, шаңнан және тас бөлшектерінен құралған. Алыстан қарағанда тұтас болып көрінгенімен, шын мәнінде көптеген бөліктерден тұрады.
- Сатурнның тығыздығы судың тығыздығынан төмен. Егер жеткілікті үлкен мұхит болғанда, теориялық тұрғыдан ол қалқып тұрар еді. Бұл оның ерекше қасиеттерінің бірі.
- Уран өз осіне қатысты бүйірімен жатқандай айналады. Оның осі өте қатты еңкейген. Ғалымдардың пікірінше, мұндай ерекшелік ежелгі соқтығысудан кейін пайда болған.
- Нептун өте күшті желдерімен белгілі. Ондағы ауа ағындарының жылдамдығы Жердегі көптеген дауылдардан әлдеқайда жоғары. Сондықтан оның атмосферасы аса құбылмалы болып саналады.
- Нептун алдымен есептеулер арқылы ашылған. Астрономдар Уран қозғалысындағы ауытқуларды байқап, белгісіз планетаның бар екенін болжаған. Кейін бақылаулар бұл тұжырымды растады.
- Плутонның орбитасы ерекше созылыңқы келеді. Кейде ол Күнге Нептуннан да жақын орналасады. Соған қарамастан олардың соқтығысу қаупі жоқ.
- Плутонның Харон атты ірі серігі бар. Екі дененің өлшемдері бір-біріне салыстырмалы түрде жақын. Сол себепті оларды кейде қос жүйе деп атайды.
- Нептун орбитасынан әрі қарай Койпер белдеуі орналасқан. Онда мұзды денелер, ергежейлі планеталар және кометалардың ядролары кездеседі. Бұл аймақ Күн жүйесінің қалыптасу тарихын зерттеуде маңызды рөл атқарады.
- Кометалар негізінен мұздан, шаңнан және қатып қалған газдардан тұрады. Олар Күнге жақындағанда қыза бастайды. Соның нәтижесінде жарқын құйрық пайда болады.
- Кометаның құйрығы әрдайым Күннен кері бағытқа қарай созылады. Бұған күн желі мен сәулелену әсер етеді. Сондықтан кей жағдайда ол ядроның алдында орналасқандай көрінуі мүмкін.
- Астероидтардың бәрі бірдей тас құрылымды емес. Кейбіреулері металдан, ал өзгелері аралас құрамнан тұрады. Оларды зерттеу жас планеталардың қалай қалыптасқанын түсінуге көмектеседі.
- Метеор деп атмосферада байқалатын жарық ізін айтады. Ғарышта ұшып жүрген дене метеороид деп аталады. Егер оның бір бөлігі Жер бетіне жетсе, ол метеоритке айналады.
- Күн желі Күн жүйесінің кеңістігін үздіксіз толтырып тұрады. Ол зарядталған бөлшектерден құралады. Жердің магнит өрісімен әрекеттескенде полярлық шұғыла пайда болады.
- Жердің магнит өрісі тірі ағзаларды ғарыштық сәулеленудің бір бөлігінен қорғайды. Мұндай қорғаныс болмаса, тіршілік жағдайы әлдеқайда күрделі болар еді. Сондықтан оның маңызы өте зор.
- Күн жүйесінде жанартаулар тек Жерде ғана кездеспейді. Юпитердің Ио серігінде жанартаулық белсенділік өте жоғары. Бұл құбылыс көрші аспан денелерінің тартылыс әсерімен түсіндіріледі.
- Сатурнның Титан атты серігінде көлдер мен өзендер бар. Алайда олар судан емес, сұйық көмірсутектерден тұрады. Мұндай ерекшелік оны ерекше әлемге айналдырады.
- Ғарыш аппараттары планеталар орналасқан аймақтан әлдеқашан шығып кеткен. «Вояджер-1» мен «Вояджер-2» әлі күнге дейін аса алыс қашықтықтан деректер жіберуде. Олардың сапары ғарышты зерттеудегі ең үлкен жетістіктердің бірі саналады.
- Күн жүйесі Құс жолы галактикасының орталығын айналып қозғалады. Бір толық айналым шамамен 225–250 миллион жылға созылады. Демек Күн мен оның серіктері Ғаламда үздіксіз сапар шегіп келеді.
Күн жүйесі алғашқы қарағанда таныс болып көрінгенімен, оның әрбір нысаны сансыз құпияларды сақтап отыр. Планеталарды, серіктерді және басқа аспан денелерін зерттеу Жердің шығу тегін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Ғылыми жаңалықтар көбейген сайын біздің ғарыш туралы көзқарасымыз да кеңейе түсуде. Сондықтан Күн жүйесі әлі де астрономиядағы ең маңызды зерттеу бағыттарының бірі болып қала береді.
