Бүгінде күнделікті тұтынатын көптеген азық-түліктің артында қызықты тарих пен таңғаларлық ерекшеліктер жатыр. Кейбір дақылдар ауыл шаруашылығының, аспаздық өнердің және халықаралық сауданың дамуына үлкен үлес қосты. Солардың бірі – әлемнің түкпір-түкпірінде өсірілетін қызанақ. Бұл шырынды жемістер дәмімен, алуан түрлі сұрыптарымен және пайдалы қасиеттерімен жоғары бағаланады. Бұл мақалада біз сіздер үшін қызанақтар туралы 35 қызықты әрі танымдық дерек жинадық.
- Қызанақтардың отаны Оңтүстік Американың батыс бөлігі болып саналады. Қазіргі Перу, Эквадор және көршілес мемлекеттердің аумағында олардың жабайы ата-тектері өскен.
- Еуропаға бұл дақыл испан теңізшілерінің саяхаттарынан кейін жеткізілді. Алғашында оны көбінесе сәндік өсімдік ретінде өсірген.
- Ұзақ уақыт бойы еуропалықтар қызанақты тағам ретінде пайдалануға қорыққан. Оның алқа тұқымдасына жататынына байланысты көптеген адамдар улы деп есептеген.
- Қазіргі көптеген тілдердегі атаулардың бірі итальян тіліндегі «pomo d’oro» сөз тіркесінен шыққан. Оның мағынасы – «алтын алма». Еуропада алғаш таралған сұрыптардың кейбірі сары түсті болған.
- Ботаника ғылымы бойынша қызанақ – жидек. Алайда аспаздықта ол көбіне көкөніс ретінде қарастырылады.
- XIX ғасырдың соңында АҚШ-та бұл дақылдың жіктелуіне қатысты дау туған. Елдің Жоғарғы соты кедендік мақсаттар үшін оны көкөніс деп тану туралы шешім қабылдаған.
- Қазіргі таңда әлемде қызанақтың мыңдаған сұрыбы бар. Олар пішінімен, көлемімен, түсімен және дәмімен ерекшеленеді.
- Бұл жемістер тек қызыл түсті болмайды. Сары, қызғылт сары, жасыл, күлгін, қоңыр және қараға жақын реңктері де кездеседі.
- Ең ұсақ түрлері көлемі жағынан ірі қарақатқа ұқсайды. Мұндай сұрыптар көбінесе черри қызанақтары деп аталады.
- Кейбір алып сұрыптардың салмағы бір килограмнан асады. Ал жекелеген рекордтық үлгілер одан да ауыр болуы мүмкін.
- Піскен қызанақтың шамамен 95 пайызы судан тұрады. Сондықтан ол төмен калориялы өнімдердің қатарына жатады.
- Бұл дақылдың құрамында С дәрумені, калий және басқа да пайдалы заттар бар. Сол себепті ол көптеген адамдардың күнделікті ас мәзіріне кіреді.
- Көптеген сұрыптарға қызыл түс беретін зат ликопин деп аталады. Ол табиғи каротиноидтар тобына жатады.
- Қызығы, термиялық өңдеуден кейін ликопин ағзаға жақсырақ сіңеді. Сондықтан томат пастасы мен түрлі тұздықтар да пайдалы болуы мүмкін.
- Әлемде жыл сайын жүздеген миллион тонна қызанақ өндіріледі. Бұл оны ең кең таралған ауыл шаруашылығы дақылдарының біріне айналдырады.
- Ірі өндірушілердің қатарында Қытай, Үндістан және басқа мемлекеттер бар. Жиналған өнімнің едәуір бөлігі шырындар мен тұздықтар жасауға жұмсалады.
- Бұл өсімдікке арналған мерекелер де бар. Соның ішіндегі ең танымалы – Испаниядағы «Ла Томатина» фестивалі, онда қатысушылар қызанақтармен жаппай «шайқас» өткізеді.
- Тұқымдары дұрыс сақталған жағдайда бірнеше жыл бойы өнгіштігін жоғалтпайды. Сондықтан бағбандар оларды алдын ала дайындап қоя алады.
- Піспеген жемістерде соланин мөлшері көбірек болады. Осы себепті оларды толық жетілген кезде тұтынған жөн.
- Қызанақтар ашық жерде де, жылыжайларда да жақсы өседі. Бұл мүмкіндік оларды салқын өңірлерде де өсіруге жағдай жасайды.
- Кейбір сұрыптар алыс қашықтыққа тасымалдау үшін арнайы шығарылған. Олар сыртқы түрін ұзақ уақыт сақтай алады.
- Ғарышта да қызанақ өсіруге байланысты тәжірибелер жүргізілген. Ғалымдар ұзақ мерзімді ұшулар кезінде жаңа өнім алудың мүмкіндігін зерттеген.
- Өсімдіктің жапырақтарының иісі жемістердің хош иісінен өзгеше болады. Көптеген бағбандар оны дәл осы ерекшелігі арқылы таниды.
- Әртүрлі елдерде қызанақты пайдалану дәстүрлері де әрқалай қалыптасқан. Бір жерде оны сорпаларға қосса, басқа аймақтарда салаттардың негізгі құрамдас бөлігі ретінде қолданады.
- Томат шырыны әлемдегі ең танымал көкөніс сусындарының бірі болып саналады. Ол жеке де, әртүрлі тағамдардың құрамында да пайдаланылады.
- Қызанақтар селекциялық зерттеулердің маңызды нысанына айналған. Мамандар үнемі жаңа әрі ерекше қасиеттерге ие сұрыптарды шығарып келеді.
- Кейбір түрлері өте тәтті дәмімен ерекшеленеді. Қант мөлшері бойынша жекелеген үлгілер көптеген жемістерден кем түспейді.
- Өсімдіктің тамыр жүйесі айтарлықтай жақсы дамиды. Қолайлы жағдайда ол кең аумаққа тарала алады.
- Бұрын қызанақтар сарай бақтарында сирек кездесетін өсімдік ретінде өсірілген. Уақыт өте келе олар күнделікті тұтынатын өнімге айналды.
- Әлемнің көптеген ұлттық тағамдарын қызанақсыз елестету қиын. Пицца, борщ, гаспачо және басқа да көптеген танымал тағамдардың құрамында осы дақыл бар.
- Жиналғаннан кейін де піскен жемістердің жетілу үдерісі жалғасуы мүмкін. Сондықтан оларды кейде толық піспей тұрып жинайды.
- Ғалымдар қызанақ құрамынан жүздеген хош иісті қосылыстарды анықтаған. Дәл солар оның ерекше дәмі мен иісін қалыптастырады.
- Кейбір сұрыптар пішіні жағынан қара өрікке ұқсайды. Мұндай түрлер консервілеу үшін өте қолайлы болып есептеледі.
- Қызанақ өсіру көптеген елдердің ауыл шаруашылығында маңызды орын алады. Бұл сала миллиондаған адамды жұмыспен қамтамасыз етеді.
- Кең таралғанына қарамастан, селекционерлер әлі де жаңа мүмкіндіктерді зерттеуді жалғастыруда. Соның нәтижесінде өнімділігі жоғары әрі төзімді сұрыптар үнемі пайда болып келеді.
Қызанақтар алғаш қарағанда қарапайым өнім болып көрінгенімен, олардың тарихы мен ерекшеліктері өте бай. Бұл дақыл ғылыммен, ауыл шаруашылығымен және аспаздық өнермен тығыз байланысты. Әлем халқының күнделікті тағамдарының ажырамас бөлігіне айналуы да кездейсоқ емес. Пайдасы, дәмі және алуан түрлілігі арқасында қызанақтар адамзат үшін ең маңызды мәдени өсімдіктердің бірі болып қала береді.
