Орталық Азия табиғи ландшафттардың таңғажайып алуан түрлілігімен – шексіз даладан бастап ұлы тау жоталарына дейін – әйгілі. Аймақтың ең әсерлі табиғи нысандарының бірі ретінде бірнеше мемлекеттің аумағы арқылы созылып жатқан тау жүйесі саналады. Оның едәуір бөлігі дәл Қазақстанда орналасқан, мұнда таулар елдің келбетін ғана емес, оның климатын, су ресурстарын, мәдениетін де қалыптастырады. Бұл жүйе көптеген құпияларды сақтайды – мұздықтар, реликт ормандар, сирек кездесетін жануарлар және байырғы халықтардың аңыздары. Осы мақалада біз сіз үшін Қазақстандағы Тянь-Шань туралы 22 қызықты және танымдық дерек жинадық.
- Тау жүйесінің атауы қытай тілінен «Аспан таулары» деп аударылады. Мұндай поэтикалық атауды шыңдар өздерінің орасан зор биіктігіне байланысты алды, себебі бұлттар жиі олардың төбелерін жолаушылардың көзінен жасырады.
- Тянь-Шань бес мемлекеттің – Қазақстанның, Қырғызстанның, Өзбекстанның, Тәжікстанның және Қытайдың аумағы арқылы созылып жатыр. Дегенмен, жүйенің ауданы бойынша ең үлкен бөлігі дәл қазақстандық жерде орналасқан, онда ең танымал жоталар мен табиғи ескерткіштер орын тепкен.
- Қазақстандық бөліктің ең биік шыңы – теңіз деңгейінен 7010 метрге жететін Хан-Тәңірі шыңы. Оның атауы «Рухтардың билеушісі» немесе «Аспан иесі» деп аударылады, бұл жергілікті халықтардың осы алып тауға деген ерекше құрметін көрсетеді.
- Хан-Тәңірінің жоғарғы 700 метрі мәрмәр тау жыныстарынан құралған. Осының арқасында күн батқанда шың ерекше қызғылт-күлгін реңк алады, сондықтан альпинистер оны «мәрмәр пирамида» деп атаған.
- Хан-Тәңіріге алғашқы табысты шығуды 1931 жылы Михаил Погребецкий басқарған кеңестік экспедиция жасады. Бұл жеңіс отандық альпинизм үшін маңызды оқиға болды әрі шыңды одан әрі зерттеуге жол ашты.
- Тау жүйесінің мұздықтары Орталық Азияның құрғақшылық аймақтары үшін тұщы судың ірі көзі болып саналады. Мұздықтардың еріген сулары көптеген өзендерді қоректендіреді, олардың арасында Іле, Шу және Сырдария бар, бұл миллиондаған адамдардың өмір сүруін қамтамасыз етеді.
- Алматыдан алыс емес жерде орналасқан Тұйықсу мұздығы әлемдегі ең жақсы зерттелген мұздықтардың қатарына кіреді. Оның жай-күйіне бақылау өткен ғасырдың басынан бері үздіксіз жүргізіліп келеді, бұл ғалымдарға климаттың өзгеру динамикасын қадағалауға мүмкіндік береді.
- Есік көлі бір кездері Іле Алатауының інжу-маржандарының бірі саналған. 1963 жылы қуатты сел су айдынын дерлік толығымен жойды, тек жылдар өткен соң шағын көл жасанды жолмен қалпына келтірілді.
- Үлкен Алматы көлі жыл мезгіліне байланысты түсін өзгертуге қабілетті. Жазда ол мұздық жыныстарының қалқымасы арқасында қанық көгілдір түс алады, ал қыста мөлдірлеу әрі көкшіл болады.
- Шарын шатқалын жиі американдық Гранд-Каньонның кенже інісі деп атайды. Мұндағы бұрыннан қалыптасқан ғажайып жартас пішіндері миллиондаған жыл бойы жел мен судың әсерінен қалыптасқан.
- Алтын-Емел қорығында биіктігі шамамен 150 метрге жететін атақты Әнші құм баршыны орналасқан. Белгілі бір ауа-райы жағдайында құм төбе орган үнін еске түсіретін төмен гуілдеген дыбыс шығарады.
- 1926 жылы құрылған Ақсу-Жабағылы қорығы Қазақстанның ерекше қорғалатын аумақтарының ішіндегі ең көнесі болып танылады. Мұнда сирек кездесетін өсімдіктер, соның ішінде көптеген бау-бақша сорттарының арғы атасы болған атақты Грейг қызғалдағы өседі.
- Тау жүйесінің батыс бөлігі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Бұл тану жергілікті экожүйенің бірегейлігін әрі оны келешек ұрпақ үшін мұқият сақтау қажеттігін баса көрсетеді.
- Жоталардың беткейлерінде Шренк шыршасы деп те аталатын тянь-шань шыршасының реликт ормандары әлі күнге дейін кездеседі. Бұл ағаштар қырық метр биіктікке жетіп, үш жүз жылға дейін өмір сүре алады.
- Тауларда әлемдегі ең сирек әрі жасырын жыртқыштардың бірі – ақбарыс мекендейді. Популяциясының аздығына байланысты бұл жануар Қызыл кітапқа енгізілген әрі ерекше қорғауда.
- Ақбарыстан бөлек, тау шатқалдарында әсерлі бұралған мүйізді жабайы тау қошқары – арқарды кездестіруге болады. Бұл жануарлар тік жартасты беткейлерде өмір сүруге керемет бейімделген.
- Аймақ тектоникалық плиталардың түйіскен жерінде орналасқандықтан жоғары сейсмикалық белсенділікпен ерекшеленеді. Дәл осы себептен жоталардың етегінде тұрған Алматы уақыт-уақытымен жер сілкінісін сезінеді.
- Іле Алатауы ұлттық паркі Алматы қаласының дәл жанында орналасқан. Тұрғылықты жерінің жақындығы арқасында қала тұрғындары бір сағаттың ішінде альпі шалғындары мен қарлы шыңдарға жете алады.
- Таулы Медеу үстіртінде әлемдегі ең үлкен ашық аспан асты мұзайдындарының бірі бар. Сирек ауа мен ерекше климаттық жағдайлар спортшыларға коньки жүгіру спортында ондаған әлемдік рекорд орнатуға мүмкіндік берген.
- Медеуден алыс емес жерде заманауи фуникулер апаратын Шымбұлақ тау шаңғысы курорты орналасқан. Бұл курорт бүкіл Орталық Азиядағы қысқы демалыстың ең танымал орындарының бірі болып қала береді.
- Тау жүйесінің климаты өзінің алуан түрлілігімен таңғалдырады – етегінде құрғақ дала мен шөл жайылса, шыңдарында жыл бойы мәңгілік қар мен мұз жатады. Мұндай қарама-қайшылық салыстырмалы түрде шағын қашықтықта бірнеше табиғи белдеудің қалыптасуы үшін бірегей жағдай туғызады.
- Тау бөктерінде мыңдаған жылдық тарихы бар Тамғалы шатқалының байырғы жартас суреттері сақталған. Бұл жартастағы сызбалар аңшылық көріністерін, ғұрыптық билерді және мағынасын ғалымдар әлі күнге дейін шешіп жатқан жұмбақ таңбаларды бейнелейді.
Сөз болған тау жүйесі табиғи ғажайыптар мен тарихи жұмбақтардың нағыз қазынасы болып табылады. Ол мұздықтар мен шөлдерді, сирек жануарлар мен байырғы жәдігерлерді, қатал шыңдар мен жайлы курорттарды біріктіреді. Қазақстан тұрғындары үшін бұл жоталар баяғыда жай ғана табиғи нысан емес, ұлттық болмыстың ажырамас бөлігіне айналған. Осындай деректерді зерттей отырып, адам туған жердің байлығы мен алуан түрлілігін жаңаша бағалай бастайды.
