Орман тұрғындарының арасында адам мәдениетінің бір бөлігіне айналғандары аз емес – ертегі кейіпкерлері, табиғат белгісі және өзгермес жанашырлық нысаны. Кейбір жануарлар қорқыныш тудырса, басқалары – бейтараптық, алайда сол кезде кейбіреулерін көргенде адамдардың көпшілігінің жүрегі өздігінен жылып кетеді. Тиін – шапшаңдығымен, қызығушылығымен және тыншымас мінезімен балаға да, үлкенге де бірдей таңырқау сыйлайтын тіршілік иелерінің бірі. Бұл жәндік барлық дерлік континентте кездеседі, адаммен қатар оңай тіршілік етеді және сонымен бірге ойлағаннан әлдеқайда күрделі де қызықты жаратылыс болып табылады. Осы мақалада біз сіздер үшін тиіндер туралы 30 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.
- Тиін тұқымдасы бүкіл әлемге таралған 280-нен астам түрді қамтиды – Оңтүстік-Шығыс Азияның тропиктік ормандарынан арктикалық тундраға дейін. Оған тек бізге таныс ағаш тиіндері ғана емес, сондай-ақ суырлар, қоңыр аюшалар, жер тиіндері және ұшқыш тиіндер де жатады – олардың барлығы қала саябақтарының мамық тұрғынының жақын туыстары.
- Қарапайым тиін көлденеңінен он метрге дейін секіре алады. Мамық құйрығы сол кезде бір мезгілде руль де, парашют та қызметін атқарады – ол жәндікке ауада тепе-теңдікті сақтауға және жерге түскенде соққыны жұмсартуға көмектеседі.
- Тиіннің тістері өмір бойы өседі. Азу тістер жаңғақтың қатты қабығы мен ағаш қабығына тиіп тозады, сондықтан табиғат олардың үздіксіз өсуін қамтамасыз еткен – бұл механизмсіз жәндік тамақтана алмас еді.
- Тиіндер аюлар немесе суырлар сияқты нағыз қысқы ұйқыға кетпейді. Қатты аяз кезінде олар бірнеше күн ұясынан шықпауы мүмкін, алайда дене температурасы қалыпты деңгейде қалады, ал жәндіктің өзі толық есінде болады.
- Күзде тиін өз аумағының әртүрлі жерлеріне мыңдаған қор – жаңғақ, емен жаңғағы, саңырауқұлақ және тұқым – жасырады. Жады мүлдем кемелді емес – кейбір қорлар ұмытылады, ал дәл осындай ұмытылған қорлардан жаңа ағаштар өсіп шығады, бұл жәндікті байқаусыз орман бағбанына айналдырады.
- Иіс сезу тиінге қар астына бір метр тереңдікке дейін жасырылған азықты табуға көмектеседі. Бұл жәндіктердің иіс сезу мүшесі соншалықты дамыған – олар тығыз қар қабаты арқылы емен жаңғағын сезе алады.
- Тиіндер алуан түрлі дыбыстар мен құйрық қозғалыстары арқылы қарым-қатынас жасайды. Өткір шырылдау қауіп туралы хабар береді, ал құйрықтың сипатты дірілдеуі жыртқыштың бар екені туралы жолдастарына ескерту болып табылады.
- Тиіннің көздері басының екі жағында орналасқан, бұл шамамен 360 градус кең бақылау бұрышын қамтамасыз етеді. Мұндай құрылым басты бұрмай дерлік кез келген бағыттан қауіпті байқауға мүмкіндік береді.
- Тиіннің жердегі жылдамдығы сағатына 25 шақырымға жетеді. Ағаштармен ол таңғажайып дәлдікпен қозғалады – өткір тырнақтары қабыққа мықтап жармасады, ал күшті артқы аяқтары секірісте қуатты серпіліс береді.
- Қарапайым тиіндердің жақын туыстары – ұшқыш тиіндер – ауада 90 метрге дейін сырғанай алады. Олардың алдыңғы және артқы аяқтарының арасында секірген кезде қанаттай жайылатын тері қалтқысы бар.
- Тиін балалары мүлдем дәрменсіз болып туады – соқыр, керең және жалаңаш. Олардың салмағы шамамен 15 грамм – ірі жүзімнің салмағымен шамалас. Көздері туғаннан кейін тек төрт-бес аптадан соң ашылады.
- Тиіндер басқа дарақтардың жасырған қорларын иіс арқылы таба алады. Бұл құбылыс азықтық ұрлық деп аталады, ал кейбір зерттеулер жәндіктердің бір бөлігі өзін бақылап тұрғанын сезгенде тамақ жасырып жатқандай әрекет ететінін көрсетеді – бұл бәсекелестерді шатастыру үшін жасалуы мүмкін.
- Тиіндердің көру қабілеті орман кеңістігіндегі тіршілікке бейімделген. Олар сары-жасыл диапазондағы түстерді жақсы ажыратады, бірақ қызыл түсті нашарырақ қабылдайды – бұл кейбір жемістердің бұтақтарда байқалмай қалуын түсіндіреді.
- Тиін бір аптада өзінің салмағына тең мөлшерде тамақ жей алады. Бұл жәндіктердің зат алмасуы өте қарқынды жүреді, сондықтан энергияны сақтау үшін олар үнемі қоректік заттар қорын толтырып отыруы тиіс.
- Тиіннің ұясы – гайно – бұтақтардан, мүктен, жапырақтардан және жүннен жасалады. Беріктігі мен жылу оқшаулау қасиеттері жағынан ол құс ұясымен қатар қояды – ішінде сыртқадан айтарлықтай жылырақ жайлы камера жасалады.
- Бір тиін өз аумағында бірден бірнеше ұяны бір мезгілде ұстай алады. Қосалқы тұрақтар қауіп төнгенде немесе негізгі ұяны паразиттер мекендеп алғанда пайдаланылады – жәндік жай ғана басқа жерге көшеді.
- Тиіндер жүзе алады, дегенмен мұны ерекше ықыласпен жасамайды. Қажет болса – мысалы, маусымдық қоныс аудару кезінде өзенді кешіп өту үшін – олар суда сенімді ұстайды, құйрығын беттен жоғары көтеріп жүзеді.
- Қара құйрықты дала ити деп аталса да, тиін тұқымдасына жатады. Бұл жәндіктер тармақталған жерасты қалалары – колониялар – салады, олардың санында бір кездері жүздеген миллион дарақ болған және ауданы кіші мемлекет аумағымен салыстыруға болатын.
- Суыр – тұқымдастың тағы бір өкілі – бірқатар елдерде мәдени нышанға айналды. Солтүстік Америкада жәндіктің мінез-құлқы қыстың ұзақтығын болжайды деген «Суыр күні» дәстүрі бар – бұл ғұрып еуропалық халықтық нанымдарға барып тіреледі.
- Тиіндер бір мезгілде жүздеген тайпананың орналасуын есте сақтай алады. Зерттеулер олардың кешенді кеңістіктік жадты пайдаланып, қордың орнын байқалатын бағдарларға – ағаштарға, тастарға, жер бедерінің ерекшеліктеріне – байластыратынын көрсетті.
- Кейбір тиін түрлері тек жерде тіршілік етеді, ағашқа ешқашан шықпайды. Жер тиіндері, мысалы, тармақталған індер қазады, тамақ іздеп бетке шыққанда ғана жер астынан жоғары көтеріледі.
- Тиіннің жүні маусымға байланысты түс өзгертеді. Жазда тұлып қызғылт немесе қоңыр болса, қысқа таман сұрға айналады – бұл тек бүркемелеу ғана емес, жыл мезгіліне байланысты ормандағы жарықтың өзгеруіне де бейімделу.
- Тиіннің жабайы табиғаттағы орташа өмір ұзақтығы үш-бес жылды құрайды, алайда жақсы күтіммен тұтқында олар он-он екі жасқа дейін өмір сүреді. Табиғаттағы негізгі қауіп-қатерлер жыртқыштар, аурулар және қатал қыстар болып табылады.
- Калифорниялық жер тиіні үлкен жылан уына қарсы таңғажайып қорғаныс жасады. Ересек дарақтар жыланның тасталған терісін шайнап, оны өз жүніне сүртеді – иіс жыртқышты өзінің болжамды жолдасынан сескенген шаққа онша тартымды етпейді.
- Тиіндер қоңыржай климаттағы ормандардың таралуында күтпеген рөл атқарды. Олардың ұмытып кеткен емен жаңғақтары мен басқа тұқымдары өніп, ағашқа айналады – ғалымдар Солтүстік Американың емен орманының айтарлықтай бөлігі дәл осы тырысқыш кеміргіштерге борышты екенін есептеп шығарды.
- Кейбір түрлер адам құлағына жетпейтін жиіліктегі ультрадыбыспен қарым-қатынас жасайды. Тиін балалары ұяда жалғыз қалғанда осындай сигналдар береді – бұл анасына тікелей байланыс болмаса да оларды табуға мүмкіндік береді.
- Қыста бірнеше тиін бір ұяда бірге жылынуы мүмкін. Жылы мезгілде аумақтық болса да, қатал аяз бұл әдетте жалғыз жүретін жәндіктерді аман қалу үшін бірігуге мәжбүр етеді.
- Тиіндер жыртқыш шабуыл жасағанда өлі болып жатқандай бола алады – танатоз деп аталатын рефлекс. Кенеттен қозғалмай қалу кейде қуғыншыны шатастырады және жәндікке құтылуға мүмкіндік береді.
- Тиіндер жылда екі рет – көктемде және күзде – түледі. Бұл ретте құйрық жылына бір ғана рет жүн ауыстырады, бұл оны уақытша сирегірек мамықты етеді – белгілі кезеңдерде байқампаз адам бұл өзгерісті байқай алады.
- Зертханалық жағдайларда тиіндер таңғажайып тез оқып-үйренетін жануарлар екені анықталды. Олар көп сатылы тапсырмаларды шешеді, іс-әрекеттер тізбегін есте сақтайды және жануарлар дүниесінің әлдеқайда ірі өкілдерімен бір қатарға қоятын ойлау икемділігін танытады.
Тиін – табиғи ортаға пропорционалсыз ықпал жасайтын кішкентай тіршілік иесі. Оның табиғаттағы рөлі жалаңаш көзге көрінетіннен әлдеқайда кең – бұтақтар бойымен жасалған әрбір секіріс артында тұтас экологиялық байланыстар тізбегі жатыр. Осы жануарларды зерттеу ғалымдарға орман экожүйелерін, жад механизмдерін және эволюциялық тіршілік ету стратегияларын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Мүмкін, келесі жолы бастың үстіндегі бұтақтарда қызғылт жәндік жылт етіп өткенде бір сәт аялдар едік – алдымызда табиғаттың ең сұлу жаратылыстарының бірі тұр.
