Ғарышта адамзатты таңғалдыратын сансыз нысандар бар. Күн жүйесіндегі әрбір планетаның өзіндік ерекшелігі мен құпиясы кездеседі. Солардың арасында Сатурн ерекше орын алады, өйткені оның алып сақиналары бірден көзге түседі. Бұл ғаламшар ғасырлар бойы астрономдардың да, аспан әлемін сүйетін жандардың да қызығушылығын оятып келеді. Осы мақалада біз сіздер үшін Сатурн туралы 30 қызықты әрі танымдық дерек жинадық.
- Сатурн Күннен санағанда алтыншы планета болып табылады. Оның алдында Меркурий, Шолпан, Жер, Марс және Юпитер орналасқан. Күннен алыстығына байланысты мұнда жарық әлдеқайда әлсіз түседі.
- Көлемі жағынан бұл ғаламшар тек Юпитерден ғана кіші. Оның диаметрі 116 мың шақырымнан асады. Осындай алып дененің ішіне жүздеген Жер сыяр еді.
- Планета атауы ежелгі римдіктердің егіншілік құдайының құрметіне берілген. Аңыздарда Сатурн Юпитердің әкесі саналған. Күн жүйесіндегі көптеген нысандар көне мифология кейіпкерлерінің есімдерін иеленген.
- Сатурнның ең танымал ерекшелігі – оның сақиналары. Олар тіпті шағын телескоп арқылы да жақсы көрінеді. Осы себепті бұл ғаламшар аспандағы ең әсем нысандардың бірі болып есептеледі.
- Сақиналар негізінен мұз бөлшектерінен тұрады. Сонымен қатар олардың құрамында тас сынықтары мен ғарыштық шаң да бар. Кейбір бөліктері өте ұсақ болса, енді біреулері бірнеше метрге жетеді.
- Үлкен көлеміне қарамастан, Сатурнның тығыздығы өте төмен. Ол судың тығыздығынан да аз. Теориялық тұрғыдан алғанда, алып мұхит болса, бұл ғаламшар оның бетінде қалқып тұрар еді.
- Сатурндағы бір жыл шамамен 29,5 Жер жылына тең. Ол Күнді толық бір рет айналып шығу үшін сонша уақыт жұмсайды. Сондықтан мұндағы маусымдар өте баяу ауысады.
- Ал бір тәулік Жердегіден әлдеқайда қысқа. Өз осінен толық айналуына шамамен он жарым сағат қажет. Жылдам айналу нәтижесінде экватор маңы томпайып көрінеді.
- Атмосферасының негізгі бөлігін сутек пен гелий құрайды. Осындай құрам Юпитерде де кездеседі. Бұлардан бөлек басқа химиялық заттардың аз мөлшері де анықталған.
- Сатурндағы желдің жылдамдығы сағатына 1800 шақырымға дейін жетуі мүмкін. Мұндай көрсеткіш Жердегі көптеген дауылдардан әлдеқайда жоғары. Сондықтан атмосферасында күрделі үдерістер үздіксіз жүріп жатады.
- Солтүстік полюс маңында ерекше алтыбұрышты құйын орналасқан. Оның пішіні кәдімгі геометриялық алтыбұрышқа ұқсайды. Бұл құбылыстың нақты себебі әлі де зерттеліп жатыр.
- Жоғарғы бұлт қабаттарындағы температура Цельсий шкаласы бойынша минус 180 градусқа дейін төмендейді. Мұндай суық жағдай тіршілік үшін қолайсыз болып саналады. Дегенмен ішкі қабаттарда температура әлдеқайда жоғары.
- Сатурнның көптеген серіктері бар. Олардың саны жаңа бақылаулар нәтижесінде үнемі нақтыланып отырады. Кейбір серіктер ғалымдардың ерекше қызығушылығын тудырады.
- Ең ірі серігі – Титан. Оның көлемі Меркурийден де үлкен. Бұл нысанның қалың атмосферасы бар, мұндай ерекшелік серіктер арасында сирек кездеседі.
- Титан бетінде көлдер мен теңіздер орналасқан. Алайда олар суға емес, сұйық көмірсутектерге толы. Осындай табиғи жағдай Күн жүйесінде басқа жерде байқалмайды.
- Энцелад та ерекше серіктердің бірі саналады. Оның қойнауынан ғарышқа су буы мен мұз атқылайды. Осыған байланысты мұз қабатының астында мұхит болуы мүмкін деген болжам бар.
- Сақиналардың құрылымы әртүрлі бөліктерден тұрады. Кейбір аймақтар өте жарық көрінсе, басқалары әлдеқайда көмескі байқалады. Мұндай айырмашылық бөлшектердің таралу ерекшеліктерімен түсіндіріледі.
- Күн сәулесі Сатурнға шамамен сексен минутта жетеді. Ал Жерге жету үшін сегіз минуттан сәл ғана көп уақыт қажет. Бұл айырмашылық Күн жүйесінің ауқымын көрсетеді.
- Сатурнды телескоп арқылы алғаш зерттегендердің бірі – Галилео Галилей. Оның құралдары сақиналарды толық көруге мүмкіндік бермеген. Соған қарамастан ол планетаның өзгеше пішінін байқап үлгерген.
- Кейін нидерландтық астроном Кристиан Гюйгенс бұл құбылыстың мәнін түсіндірді. Ол ғаламшарды қоршап тұрған жұқа сақинаның бар екенін болжаған. Кейінгі бақылаулар оның дұрыс екенін дәлелдеді.
- Сатурнның күшті магнит өрісі бар. Ол маңайындағы кеңістіктің бір бөлігін ғарыштық сәулеленуден қорғайды. Осылайша алып магнитосфера қалыптасады.
- Атмосферасында кейде орасан зор дауылдар пайда болады. Кейбір құйындардың аумағы бірнеше Жердің көлемімен салыстыруға келеді. Мұндай құбылыстар айлар бойы жалғасуы мүмкін.
- Планетаның түсі алтын реңкті немесе бозғылт сары болып көрінеді. Бұл әсер әртүрлі химиялық қосылыстардан түзілген бұлттар арқылы қалыптасады. Сондықтан Сатурнды суреттерден оңай тануға болады.
- «Кассини – Гюйгенс» ғарыш аппараты Сатурнды зерттеуге зор үлес қосты. Ол планета маңында он үш жылдан астам уақыт жұмыс істеді. Соның арқасында көптеген маңызды мәліметтер жиналды.
- Ғаламшардың ішкі құрылысы толық зерттелмеген. Ғалымдар оның ортасында тығыз ядро болуы мүмкін деп есептейді. Оны сутектің әртүрлі қабаттары қоршап жатыр деген болжам бар.
- Сатурнда Жердегідей қатты бет жоқ. Тереңдеген сайын газ барған сайын тығыздала береді. Ақырында қысым өте жоғары деңгейге жетеді.
- Сақиналардың жарықтығы олардың Жер мен Күнге қатысты орналасуына байланысты өзгереді. Кей кездері олар өте анық байқалады. Басқа уақыттарда әлдеқайда көмескі көрінеді.
- Кейбір серіктер сақиналарға әсер етеді. Олардың тартылыс күші бөлшектердің қозғалысын өзгертеді. Соның нәтижесінде аралықтар мен күрделі құрылымдар қалыптасады.
- Сатурнды зерттеу планеталық жүйелердің қалай пайда болатынын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Жиналған мәліметтер әртүрлі ғылыми болжамдарды тексеруге көмектеседі. Сонымен қатар олар алыс жұлдыздардың маңындағы жүйелерді зерттеуде қолданылады.
- Алғашқы бақылаулардан бері бірнеше ғасыр өтсе де, Сатурн ғалымдарды таңғалдыруын тоқтатқан жоқ. Жаңа зерттеулер бұрын белгісіз болған ерекшеліктерді ашып келеді. Сондықтан бұл алып ғаламшарға деген қызығушылық әлі де өте жоғары.
Сатурн – Күн жүйесіндегі ең әсерлі нысандардың бірі. Оның алып сақиналары, сансыз серіктері және ерекше табиғи құбылыстары ғалымдар үшін маңызды зерттеу алаңы болып қала береді. Заманауи технологиялардың арқасында бұл ғаламшар туралы білім жыл сайын толығып келеді. Болашақта Сатурн адамзатқа тағы да көптеген таңғажайып жаңалық сыйлауы әбден мүмкін.
