Гладиолустар туралы қызықты мәліметтер

Бақша гүлдері әлемі өте алуан түрлі, және әрбір өсімдік тек сәндік құндылықты ғана емес, сонымен бірге мәдениет, ғылым және адам дәстүрлерімен байланысты бай тарихты да бойына сақтайды. Көпжылдық пиязшықты дақылдар арасында барлық құрлықтарда бағбандардың сүйіспеншілігін жаулаған өз фавориттері бар — және гладиолус, мүмкін, олардың арасындағы ең әсерлілердің бірі болып табылады. Ірі гүлшоғырлар каскады бар биік сабағы оны кез келген бақшаның көзге түсерлік әшекейіне және мерекелік гүлшоқтардың ажырамас атрибутына айналдырады. Сыртқы сәнділіктің астында көптеген қызықты нәрселер жасырынған — ежелгі тарих пен әскери символикадан агрономияның нәзіктіктері мен селекцияның таңғажайып рекордтарына дейін.

1. «Гладиолус» атауы латынның «gladius» — «қылыш» деген сөзінен шыққан. Өсімдіктің жапырақтары шынымен де қылыш пішінін еске түсіреді — тар, тік және ұшты, — бұл ежелгі ботаниктерге нәзік гүл үшін осыншалықты жауынгерлік есім таңдауға себеп болды.
2. Ежелгі Римде гладиолус гладиатор бейнесімен тығыз байланысты болды. Бір нұсқа бойынша, аренада жеңген жауынгерлер таңғажайып көрермендерден осы гүлдердің гүлшоқтарын алған, ал басқа нұсқа бойынша — гладиаторлар шайқаста жараланудан қорғайтын тұмар ретінде мойындарына пиязшықтарын таққан.
3. Гладиолус туысы шамамен 280 жабайы түрді қамтиды, олардың көпшілігі Оңтүстік Африкадан шыққан. Дәл африкалық түрлер заманауи бақ сорттарын жасаудың негізі болды, өйткені олар ірі гүлдерімен және кең түс палитрасымен ерекшеленді.
4. Заманауи селекция бағбандарға түстердің сенгісіз алуан түрлілігін сыйлады. Ақ, крем, сары, қызғылт сары, қызғылт, қызыл, күлгін, дерлік қара және тіпті жасыл түсті сорттар шығарылды — тек таза көк реңк әлі күнге дейін қол жетпейтін болып қала береді.
5. Гладиолус — пиязшықты өсімдік, дегенмен тұрмыста оның жер асты бөлігін жиі жай ғана пиязшық деп атайды. Дұрыс атауы — түйнекпиязшық, және дәл ол кейде бір жарым метрге дейін жететін сабақтың өсуі үшін қажетті қоректік заттарды жинақтайды.
6. Әр жыл сайын ескі түйнекпиязшық өліп, оның орнын үстінен өсетін жаңасы басады. Сонымен бірге оның айналасында ұсақ еншілес түйнекбүршіктер — «балалар» қалыптасады, олардан дұрыс күтім жасалған жағдайда екі-үш маусымнан кейін толыққанды гүлдейтін өсімдіктер өседі.
7. Гладиолустың гүлшоғыры — бұл бүршіктері төменнен жоғары қарай кезек-кезек ашылатын біржақты масақ. Мұндай біртіндеп гүлдеу бір сабақтың сәндік кезеңін екі-үш аптаға созады, бұл кесілген өскіндерді флористика үшін ерекше құнды етеді.
8. Бір сабақтағы гүлдер саны сортқа және өсіру жағдайларына байланысты жиырма және одан да көп данаға жетуі мүмкін. Ірі гүлді сорттар әдетте аз бүршік тасиды, бірақ олардың әрқайсысы диаметрінде 18–20 сантиметрге жетуі мүмкін.
9. Гладиолустар кесілген гүл шаруашылығында кеңінен қолданылады және гүлшоқтар үшін өнеркәсіптік өсіру көлемі бойынша әлемде алғашқы орындардың бірін алады. Нидерланд, Польша және Израиль осы дақылдың кесілген гүлдерін әлемдік нарыққа экспорттаушы ең ірі елдер болып табылады.
10. Өсімдік жеңіл, жақсы дренаждалған топырақты және күн сәулесінің молдығын қалайды. Ылғалдың тоқырауы жағдайында түйнекпиязшықтар тез шіриді, сондықтан тәжірибелі гүл өсірушілер оларды әрдайым көтерілген төсектерге отырғызады немесе ауа өткізгіштігін жақсарту үшін топыраққа ірі құм қосады.
11. Суық қысы бар аймақтарда түйнекпиязшықтарды жыл сайын күзде қазып алып, келесі көктемге дейін құрғақ салқын жерде сақтау қажет. Бұл ерекшелік гладиолусты жерде тікелей қыстауға қабілетті көптеген басқа пиязшықты дақылдардан ерекшелендіреді.
12. Гладиолус батыс дәстүріндегі «гүлдік күнтізбеде» тамыз айының ресми гүлі болып табылады. Ол мінез күші, шынайылық және моральдық төзімділікті білдіреді деп саналады — осы айда туғандарға сыйланатын қасиеттер.
13. Әртүрлі халықтардың гүл тілінде гладиолус екіұшты мағына береді. Викториялық Англияда ол «жүрегімді тес» дегенді білдірді, бұл бір мезгілде қылыш тәрізді жапырақтар пішініне және сезім күшіне сілтеме жасайтын, ал бірқатар шығыс мәдениеттерінде кеткендер туралы естелікті білдіріп, аза тұту рәсімдерінде қолданылды.
14. Гладиолус түйнекпиязшықтары крахмал қамтиды және өткенде Африка мен Жерорта теңізінің кейбір халықтары тарапынан тамақ ретінде пайдаланылды. Кептіріліп, ұнтақталған түйнектерден ұн алынып, одан нан пісірілді — қоректік, бірақ айқын дәмсіз.
15. Өсімдік бөліктеріне негізделген препараттар халық медицинасында бірқатар ауруларды емдеу үшін қолданылды. Түйнектерден жасалған қайнатпалар тамақ ауруында және қабынуға қарсы құрал ретінде пайдаланылды, дегенмен заманауи фармакология мұндай рецепттердің жоғары тиімділігін растаған жоқ.
16. Гладиолус түйнекпиязшықтағы қоректік заттар қорының арқасында құрғақшылыққа жеткілікті төзімді, алайда ірі гүлшоғырлар алу үшін суару тұрақты болуы керек. Бүршіктер қалыптасу кезеңінде топырақтың кеуіп кетуіне жол бермеу әсіресе маңызды — дәл сол кезде ылғалдың жетіспеушілігі гүлдердің өлшемі мен түсінің қанықтығына әсер етеді.
17. Дақыл аурулары арасында ең қауіптісі фузариоз — түйнекпиязшықтардың шіруін тудыратын саңырауқұлақ зақымдануы. Алдын алу үшін тәжірибелі бағбандар отырғызу орнын жыл сайын ауыстырады, отырғызу материалын фунгицидтермен өңдейді және сақтауға қою алдында түйнектерді мұқият кептіреді.
18. Трипстер — өте ұсақ зиянды жәндіктер — өсімдіктің жер үсті бөлігі үшін басты қауіп болып табылады. Олар жапырақтар мен күлтелердің шырынымен қоректеніп, күміс түсті жолақтар қалдырып, бүршіктерді деформациялайды, сондықтан отырғызуларды мерзімді тексеру және инсектицидтермен уақытылы өңдеу дақылды күтудің міндетті бөлігі болып табылады.
19. Әртүрлі сорттарда сабақтың биіктігі өте айтарлықтай өзгереді — шамамен 40 сантиметрлік компактілі ергежейлі формалардан 180 сантиметрге жететін және тірекке міндетті түрде байлауды қажет ететін алып өсімдіктерге дейін. Гүл композицияларын жоспарлау кезінде биіктігі бойынша қолайлы сортты таңдау — негізгі сәттердің бірі.
20. Халықаралық классификация гладиолус сорттарын гүл өлшемі бойынша бірнеше топқа бөледі — миниатюралықтан алыпқа дейін. Мұндай бөлу флористтер мен бағбандарға нақты міндеттерге — іздеулі соло-гүлшоқ болсын немесе бақша жолдары бойындағы жаппай отырғызулар болсын — өсімдіктерді дәл таңдауға көмектеседі.
21. Жыл сайын әлемде гладиолустың жүздеген жаңа сорттары шығарылады, және олардың жалпы саны он мың атаудан әлдеқайда асып кетті. Олардың көпшілігі кәсіби селекциялық орталықтар емес, әуесқой-энтузиастар тарапынан жасалады, бұл гладиолусты сәндік бақшашылықтағы ең «халықтық» дақылдардың біріне айналдырады.
22. Ресейде гладиолус оқу жылының басталуымен берік байланысты — дәл осы гүлдерді бірінші қыркүйекте мұғалімдерге ең жиі сыйлайды. Мұндай дәстүр кездейсоқ қалыптасқан жоқ, өйткені тамыз және қыркүйектің басы отандық сорттардың көпшілігінің гүлдеу шыңына сәйкес келеді.

Гладиолус — сыртқы салтанаттылық пен өсірудегі қолжетімділік сәтті үйлесетін өсімдік, бұл оған бірнеше ғасыр бойы өзгермейтін танымалдықты қамтамасыз етеді. Заманауи селекцияның жетістіктері бағбандарға гүлшоғырлардың пішіні, өлшемі және палитрасымен тәжірибе жасаудың дерлік шексіз мүмкіндіктерін ашады. Білікті күтім және дұрыс таңдалған сорттар тіпті шағын учаскені бүкіл жазғы маусым бойы бейнесін өзгертетін нағыз көрмеге айналдыруға мүмкіндік береді. Бұл гүл бақша дақылдары арасында құрметті орынды заңды түрде иеленеді және болжамды болашақта оны жоғалтпайды.