Тілдер халықтардың тарихын сақтап, мәдени байланыстарды бейнелейді және адамдардың сөйлеу жүйесіне деген көзқарасын қалыптастырады. Кейбір тілдер сауда, дін, ғылым және мемлекеттілікпен бірге кең таралып, бастапқы аумағынан әлдеқайда кең өңірлерге ықпал етті. Араб тілі дәл осындай құбылыстардың бірі болып саналады және бүгінде көптеген елдің тұрғындарын біріктіре отырып, сан алуан аймақтық нұсқада қолданылады. Оның жазуы, сөз жасау жүйесі мен дыбысталуы қазақ және орыс тілдеріне үйренген адамға едәуір өзгеше көрінуі мүмкін. Бұл мақалада біз Сіздер үшін араб тілі туралы 30 қызықты әрі танымдық мәлімет жинадық.
- Араб тілі афразиялық тілдер шоғырының семит тармағына жатады. Оның жақын туыстарының қатарында иврит пен арамей тілі бар. Сондықтан олардың сөз түбірлерінен, грамматикалық құрылымынан және жаңа сөз жасау тәсілдерінен белгілі бір ұқсастықтарды байқауға болады.
- Араб тілінде жүздеген миллион адам сөйлейді. Ол ең алдымен Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкада кең таралған, бірақ Еуропада, Америкада және өзге өңірлерде де ірі арабтілді қауымдар бар. Осындай ауқымды таралуына байланысты бұл тіл әлемдегі маңызды қатынас құралдарының бірі саналады.
- Араб тілі жиырмадан астам мемлекетте ресми мәртебеге ие. Оны Мысыр, Сауд Арабиясы, Иордания, Марокко, Алжир, Ирак және басқа көптеген елдің мемлекеттік мекемелері қолданады. Соған қарамастан әр өңірдегі күнделікті сөйлеу үлгілері бір-бірінен едәуір ерекшеленуі мүмкін.
- Оның басты ерекшеліктерінің бірі – әдеби норма мен ауызекі нұсқалардың арасындағы айырмашылық. Ресми құжаттарда, кітаптарда, жаңалықтарда және білім беру саласында қазіргі әдеби араб тілі пайдаланылады. Ал тұрмыстық қарым-қатынаста жергілікті тұрғындар көбіне өз диалектісінде сөйлейді.
- Мысырлық пен марокколықтың сөйлеу үлгілері дыбысталуы, сөздік қоры және кейбір грамматикалық ерекшеліктері жағынан айтарлықтай алшақ болуы ықтимал. Сол себепті алыстағы өңірлерден келген адамдар кейде өзара түсінісу үшін әдеби нұсқаға ауысады. Ресми тіл мен күнделікті сөйлеудің осындай қатар өмір сүруі араб әлеміне тән маңызды ерекшеліктердің бірі.
- Араб жазуы оңнан солға қарай жазылады. Алайда жол ішіндегі сандар көбіне басқа бағытта оқылады, сондықтан мұндай жүйе алғаш үйренген адамға тосын көрінуі мүмкін. Екі түрлі бағыт әсіресе күндер, сандар және шетелдік сөздер қатар кездесетін мәтіндерде анық байқалады.
- Араб әліпбиінде 28 негізгі әріп бар. Көптеген таңбаның пішіні сөз ішіндегі орнына қарай өзгереді. Бір әріп сөз басында, ортасында, соңында немесе жеке тұрған кезде бірнеше түрлі түрде жазылуы мүмкін.
- Әріптердің басым бөлігі көршілес таңбалармен жалғанады. Осы ерекшеліктің арқасында жазу біркелкі ағып жатқан сызыққа ұқсайды. Дегенмен кейбір әріптер өзінен кейінгі таңбамен қосылмайтындықтан, сөз ішінде табиғи үзілістер пайда болады.
- Кәдімгі мәтіндерде қысқа дауыстылар көбіне жеке әріптермен белгіленбейді. Оқырман қажетті дыбысталуды мағына мен таныс сөз үлгісі арқылы анықтайды. Балаларға, тілді жаңадан үйренушілерге немесе дұрыс айтылымды нақты көрсету қажет болғанда арнайы үстіңгі және астыңғы белгілер қолданылады.
- Мұндай жазу жүйесі бейтаныс сөздерді оқуды бастапқы кезеңде күрделендіреді. Тәжірибелі адам грамматикалық құрылым мен сөйлем мағынасына сүйеніп, жазылмаған дауыстыларды тез анықтай алады. Сондықтан еркін оқу үшін сөз үлгілерін жақсы меңгеру қажет.
- Көптеген араб сөздері негізінен үш дауыссыз дыбыстан тұратын түбірге құрылады. Мысалы, жазу ұғымымен байланысты бір түбірден «жазу», «кітап», «жазушы» тәрізді мағыналас сөздер жасалуы мүмкін. Мұндай қағида сөздік қордың ішкі байланысын түсінуге көмектеседі.
- Жаңа мағына көбіне сөз соңына жалғау қосу арқылы ғана емес, түбірдің ішкі құрылымын өзгерту нәтижесінде жасалады. Белгілі бір дауыстыларды енгізу, дауыссыз дыбысты қосарлау немесе қосымша элемент жалғау мағынаны едәуір өзгерте алады. Бұл жүйе күрделі болғанымен, өзіндік заңдылықтарға бағынады.
- Араб грамматикасында тек категориясы бар. Зат есімдер ер және әйел тегіне бөлінеді, ал кейбір сөздердің қай топқа жататынын белгілі бір жалғау арқылы анықтауға болады. Дегенмен жыныстық тегін жеке жаттап алуды қажет ететін атаулар да кездеседі.
- Сан категориясы жекеше және көпше түрмен ғана шектелмейді. Екі адамды немесе затты білдіруге арналған арнайы қосарлы форма бар. Ол зат есімдерде, есімдіктерде және кейбір басқа сөз таптарында қолданылады.
- Көпше түр бірнеше тәсілмен жасалады. Тұрақты жалғаулармен қатар сөз түбірінің ішкі құрылымын өзгертетін үлгілер де өте кең таралған. Сондықтан кейбір атаулардың көпше нұсқасын жекеше формасымен бірге жаттауға тура келеді.
- Сөз тәртібі салыстырмалы түрде еркін. Әдеби тілде сөйлем етістіктен басталып, одан кейін әрекет иесі мен толықтауыш келуі мүмкін. Сонымен бірге зат есім немесе есімдік алдымен орналасатын құрылымдар да жиі кездеседі.
- Осы шақта «болу» мағынасын білдіретін жеке етістік кейде мүлдем қолданылмайды. Қазақ тіліндегі «үй үлкен» тәрізді сөйлем зат есім мен сын есімнің тікелей тіркесуі арқылы құрыла береді. Басқа шақтарда немесе белгілі грамматикалық құрылымдарда байланыстырушы етістік қажет болады.
- Араб тілінде көптеген еуропалықтар үшін тосын дыбыстар кездеседі. Кейбірі көмейдің терең бөлігінде айтылса, өзгелері тілдің ерекше қалпын немесе күшейтілген артикуляцияны талап етеді. Осындай дыбыстарды меңгеру оқудың бастапқы кезеңіндегі негізгі қиындықтардың біріне айналуы мүмкін.
- Айтылымдағы шағын айырмашылық сөз мағынасын толық өзгерте алады. Сондықтан бейтаныс дыбысты жуықтап айту жеткіліксіз, әсіресе ол мағына ажырататын басқа дыбыспен қарама-қарсы тұрса. Дұрыс сөйлеу үшін есту жаттығуы мен дәл артикуляция маңызды.
- Араб каллиграфиясы дербес өнер түріне айналған. Ғасырлар бойы шеберлер әртүрлі жазу үлгілерін пайдаланып, күрделі әрі әсем композициялар жасаған. Мұндай дамуға жазба сөздің мәдениеттегі жоғары орны үлкен әсер етті.
- Каллиграфияның насх, куфи, сулюс және дивани секілді бірнеше белгілі бағыты бар. Олардың әрқайсысы әріп пропорциясымен, ырғақтық құрылымымен және қолданылатын ортасымен ерекшеленеді. Кейбір үлгілер кітап мәтініне ыңғайлы болса, басқалары сәулет пен сәндік жазбаларда көбірек пайдаланылған.
- Араб тілі көптеген басқа тілге елеулі ықпал етті. Әсіресе парсы, түрік, урду, испан және Шығыс Африканың кейбір тілдеріне көптеген сөз енген. Мұндай ықпал саудаға, ғылымға, мемлекеттік басқаруға және исламның таралуына байланысты қалыптасты.
- Басқа мәдениеттердің аралық ықпалы арқылы кейбір араб сөздері еуропалық тілдердің сөздік қорына да кірді. Олардың ізі математика, астрономия, сауда, химия және тұрмыстық атаулардан байқалады. Көптеген кірме сөздің дыбысталуы соншалық өзгергендіктен, қазіргі адам оның түпкі тегін бірден аңғара бермейді.
- «Алгебра» сөзі ортағасырлық ғалым Мұхаммед әл-Хорезмидің еңбегінің атауымен байланысты. Терминнің өзі теңдеулерді түрлендірудің белгілі бір тәсілін білдірген араб ұғымынан шыққан. Ғылыми шығармалардың аудармалары арқылы бұл атау ислам әлемінен тыс жерлерге кең тарады.
- Араб тілі орта ғасырларда ғылыми білімді сақтау мен дамытуда зор рөл атқарды. Ғалымдар ежелгі авторлардың еңбектерін аударып, оларға өз зерттеулерін қосып, жаңа ғылыми шығармалар жазды. Кейін осы мұраның едәуір бөлігі латын тіліне тәржімалану арқылы еуропалық зерттеушілерге белгілі болды.
- Классикалық араб тілі Құранмен тығыз байланысты. Мұсылмандар үшін қасиетті мәтіннің араб тіліндегі түпнұсқасы ерекше діни маңызға ие. Сондықтан күнделікті өмірде басқа тілде сөйлейтін миллиондаған адам да Құранды түпнұсқадан оқу үшін араб жазуын меңгереді.
- Қазіргі әдеби нұсқа классикалық дәстүрге сүйенеді, бірақ бүгінгі өмірдің қажеттіліктеріне бейімделген. Онда технология, көлік, ғылым, саясат және басқа заманауи салаларға қатысты жаңа атаулар пайда болды. Мұндай сөздер кірме лексика арқылы да, ішкі сөзжасам тәсілдерімен де жасалады.
- Диалектілер белгілі бір өңірдің тарихи байланыстарын жақсы сақтайды. Мысалы, Солтүстік Африканың ауызекі сөйлеуінде бербер және еуропалық тілдердің ықпалы байқалады. Басқа аймақтарда түрік, парсы немесе Оңтүстік Азия халықтарымен байланыстардың іздері кездеседі.
- Араб тілі Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми тілдерінің қатарына кіреді. Мұндай мәртебе оның халықаралық маңызы мен кең географиялық таралуын көрсетеді. Жыл сайын 18 желтоқсанда Дүниежүзілік араб тілі күні атап өтіледі.
- Араб тілін үйрену күнделікті қарым-қатынасқа ғана емес, әдебиет, философия, тарих және ғылымның орасан зор мұрасына жол ашады. Әдеби норманы білу әртүрлі елдердегі ресми мәтіндерді түсінуге көмектессе, белгілі бір диалектіні меңгеру жергілікті тұрғындармен еркін сөйлесуді жеңілдетеді. Сондықтан үйренушіге көбіне осы екі бағытты қатар дамыту қажет болады.
Араб тілі ғасырлар бойы қалыптасқан жазба дәстүр мен қазіргі ауызекі сөйлеудің алуан түрлілігін өзара ұштастырады. Оның құрылымы сөз жасаудың, дауыстыларды белгілеудің және грамматикалық формаларды құраудың қаншалықты өзгеше тәсілдері болатынын көрсетеді. Бұл тілді танып-білу Таяу Шығыс пен Солтүстік Африканың тарихын, сондай-ақ түрлі өркениеттер арасындағы мәдени байланыстарды тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Көне мұра мен үздіксіз жаңарудың қатар жүруі араб тілін зерттеуге ерекше қызықты етеді.
