Табиғат күн сайын адамға көзге бірден түсе бермейтін талай ғажайып сыйлайды. Сондай құбылыстардың бірі – таңертең шөптің, жапырақтың және гүлдердің үстінде жарқырап тұратын мөлдір тамшылар. Бұл көрініс үйреншікті болғанымен, оның пайда болуы физиканың қызықты заңдарымен және қоршаған ортаның ерекшеліктерімен байланысты. Ғалымдар мұндай табиғи құбылысты ғасырлар бойы зерттеп келеді, ал әлемнің кейбір өңірлерінде ол адамдарға өмірге қажетті ылғал алуға көмектеседі. Бұл мақалада біз Сіздер үшін шық туралы 25 қызықты әрі танымдық мәлімет жинадық.
- Шық – салқындаған беттерде пайда болатын өте ұсақ су тамшылары. Ауа құрамында әрдайым су буы болады. Белгілі бір жағдайларда ол сұйық күйге ауысып, өсімдіктер мен түрлі заттардың бетіне қонады.
- Мұндай тамшылар көбінесе түнгі уақытта түзіледі. Күн батқаннан кейін жер, жапырақтар және тастар жинаған жылуын біртіндеп жоғалтады. Беткі қабат жеткілікті деңгейде салқындағанда конденсация үдерісі басталады.
- Ең көп мөлшердегі ылғал күн шықпай тұрып байқалады. Дәл осы мезетте салқындау шегіне жетеді. Алғашқы күн сәулелері түскен соң көптеген тамшылар тез буланып кетеді.
- Ашық аспан шықтың мол түзілуіне ықпал етеді. Бұлттар жер маңындағы жылудың бір бөлігін сақтап тұрады. Аспан бұлтсыз болғанда беткі қабаттар әлдеқайда жылдам салқындайды.
- Жел ылғалдың жиналуын азайта алады. Қозғалыстағы ауа массалары үздіксіз араласып тұрады. Соның салдарынан белгілі бір аймақтың қатты салқындауына мүмкіндік азаяды.
- Шөптің үстінде шық асфальтқа қарағанда жиірек пайда болады. Жасыл өсімдіктер жылуды жылдам жоғалтады. Бұған қоса олардың беті тамшылардың түзілуіне қолайлы келеді.
- Ғылымда «шық нүктесі» деген ұғым бар. Бұл – ауадағы су буы сұйықтыққа айнала бастайтын температура. Метеорологтар осы көрсеткішті жиі пайдаланады.
- Кейбір өсімдіктер үшін таңғы ылғал құрғақ кезеңдерді жеңіл өткеруге көмектеседі. Ұсақ тамшылар жауын-шашынның жетіспеушілігін белгілі бір деңгейде толықтыра алады. Мұндай қосымша ылғал әсіресе қуаң аймақтарда маңызды рөл атқарады.
- Кейбір шөлді өңірлерде адамдар ауадан ылғал жинауды үйренген. Сол мақсатта арнайы торлар мен құрылғылар қолданылады. Жиналған тамшылар кейін арнайы ыдыстарға бағытталады.
- Көптеген жәндіктер шықты ауызсу көзі ретінде пайдаланады. Кішкентай тіршілік иелеріне бірнеше ғана тамшы жеткілікті болады. Кейде дәл осы ылғал олардың ыстық күнді аман өткеруіне мүмкіндік береді.
- Өрмекшінің торы таңғы уақытта ерекше әдемі көрінеді. Әрбір жіптің бетіне сансыз мөлдір түйіршіктер жиналады. Соның арқасында көзге байқалмайтын күрделі өрнектер анық көрінеді.
- Фотографтар шық басқан табиғатты жиі түсіреді. Күн сәулесі әрбір тамшының ішінде ерекше жарық әсерлерін қалыптастырады. Нәтижесінде олар асыл тастарға ұқсап көрінеді.
- Кейбір өсімдіктердің жапырақтары ерекше пішінге ие. Мұндай құрылым жиналған ылғалды тамыр жағына бағыттауға көмектеседі. Осындай бейімделу құрғақ өңірлерде өсетін түрлер арасында да кездеседі.
- Ежелгі халықтар шықтың пайда болуын құдайлармен немесе рухтармен байланыстырған. Әртүрлі мәдениеттерде осы құбылысты түсіндіретін аңыздар болған. Ғылыми түсінік кейінірек қалыптасты.
- Таңғы тамшылар өсімдіктердің қатты қызуын уақытша бәсеңдетеді. Ылғал буланған кезде жылу энергиясының бір бөлігі жұмсалады. Соның нәтижесінде жапырақтардың беті сәл салқындау күйде қалады.
- Кейбір елдерде шық мөлшері аумақтың су теңгерімін зерттеу барысында есепке алынады. Кей жағдайда оның үлесі елеулі болуы мүмкін. Әсіресе жауын сирек түсетін өңірлерде бұл маңызды көрсеткіш саналады.
- Металл заттардың бетінде тамшылар жиі ертерек пайда болады. Мұның себебі олардың жылу алмасу ерекшеліктеріне байланысты. Мұндай материалдар салыстырмалы түрде тез салқындайды.
- Қалың шық кейде ауыл шаруашылығы техникасының жұмысын қиындатады. Ылғалданған өсімдіктер ауырлай түседі. Сондықтан кейбір жұмыстар күн көтерілгеннен кейін басталады.
- Тамшылардың көлемі ауа ылғалдылығына, температураға және бет қасиеттеріне тәуелді. Кейде олар жұқа қабықша түрінде байқалады. Ал кей жағдайда ірі мөлдір түйіршіктер түзіледі.
- Шық жаңбырдан шығу тегі бойынша ерекшеленеді. Жаңбыр бұлттардан түседі, ал мұндай ылғал тікелей заттардың бетінде қалыптасады. Сондықтан екі құбылыстың пайда болу механизмі әртүрлі.
- Кейбір жүзімдіктер қосымша ылғалды түнгі конденсация арқылы алады. Табиғи су көзі өсімдіктердің тіршілігін қолдайды. Оның пайдасы құрғақ маусымдарда ерекше байқалады.
- Ғалымдар тұманның пайда болуын болжау үшін шық нүктесі туралы деректерді қолданады. Конденсацияға қолайлы жағдай қалыптасқанда тұман түсу ықтималдығы артады. Бұл көлік пен авиация үшін маңызды ақпарат болып саналады.
- Автокөліктердің әйнегі мен төбесінде тамшылар кейде жерге қарағанда ертерек пайда болады. Бұл бөліктер түнгі аспанға жылуын жылдам береді. Соның нәтижесінде конденсацияға қолайлы орта қалыптасады.
- Кейде жиналған ылғал мөлшері соншалық көп болады, оны әлсіз жаңбырдан кейінгі көрініспен шатастыруға болады. Алайда ол бұлттан түспейді. Барлық су ауадағы будан түзіледі.
- Әрбір мөлдір тамшы кішкентай линза тәрізді қызмет атқара алады. Оның ішінен өткен жарық сәулелері сынуға ұшырайды. Сол себепті кішкентай шардың ішінде айналадағы заттардың төңкерілген бейнесі көрінеді.
Шық – таңғы табиғат көркін арттыратын әсем құбылыс қана емес, қоршаған ортадағы маңызды үдерістердің бір бөлігі. Ол ылғал айналымына қатысып, өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігіне ықпал етеді. Осындай қарапайым көрінетін тамшылардың өзі атмосфера мен тірі табиғат арасындағы тығыз байланысты айқын көрсетеді. Сондықтан шықты бақылау арқылы біз қоршаған әлемнің көптеген құпияларын тереңірек түсіне аламыз.
