Әлемдік мәдениет тарихында бір адамның тұтас дәуірдің символына және өз халқының рухының көрінісіне айналған көптеген мысалдар белгілі. Мұндай тағдырлар әсіресе қоғамның түбегейлі өзгеру жағдайында, дәстүр мен заманауилық соқтығысып, ортақ нүктелер іздеген кезде ерекше әсер қалдырады. ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ музыкалық мәдениеті әлемге дауысы осы күрделі өтпелі кезеңнің бейнесіне айналған әнші сыйлады. Күләш Байсейітова — алғашқы қазақ опералық әншісі, КСРО-ның халық әртісі және есімі әлі күнге дейін ерекше құрметпен аталатын тірі аңыз. Осы мақалада біз сіздерге Күләш Байсейітова туралы 20 қызықты әрі танымдық фактіні ұсынамыз.
- Күләш Байсейітова 1904 жылы 1 мамырда Верный қаласында — қазіргі Алматы аталатын қалада дүниеге келген. Ол кәсіби өнерден алыс отбасында туған, бірақ музыкалық дарындылығы өте ерте байқалды.
- Әншінің шын есімі — Гүлбаһрам, бірақ халық оны балалық шағынан бастап Күләш деп атаған, бұл қазақ тілінде «кең қанат» дегенді білдіреді. Бұл поэтикалық лақап есім оның болашақ дарынының ауқымын алдын ала айтқандай болды.
- Ол ән айта бастағаны әлі жас кезінде, үй және қоғамдық жиындарда халық әндерін орындаған. Айналасындағылар тек дауысының сұлулығын ғана емес, сонымен бірге ерекше музыкалық жадын да атап өткен — ол күрделі әуендерді бір тыңдағаннан-ақ жаттап алатын.
- Байсейітова кәсіби сахнаға Еуропа түсінігіндегі академиялық музыкалық білімсіз шықты. Оның мектебі — ол терең және органикалық түрде сіңірген қазақ халық әншілігінің тірі дәстүрі болды.
- 1933 жылы әнші Алматыда ашылған алғашқы қазақ музыкалық театрының труппасына қабылданды. Бұл мекеме төл халық өнерінің алғаш рет кәсіби сахна түрін қабылдай бастаған алаңына айналды.
- Алғашқы ірі рөлі Мұхтар Әуезовтің шығармасы бойынша «Айман–Шолпан» операсындағы Айман болды. Бұл партияны орындау оған кең танымалдылық әкелді және театрдың жетекші солисі ретінде беделін бекітті.
- 1936 жылы Байсейітова Мәскеуде өткен қазақ өнерінің онкүндігіне қатысты, бұл астаналық көрермен үшін нағыз жаңалық болды. Оның өнер көрсетулері баспасөзде энтузиазм тудырып, кеңестік мәдениеттің ірі қайраткерлерінің назарын аударды.
- Мәскеу гастрольдерінен кейін әншіге КСРО-ның халық әртісі атағы берілді — бұл Орталық Азия халықтары өкілдері арасындағы алғашқылардың бірі болды. Бұл мойындау бүкіл қазақ мәдениеті үшін орасан зор символдық маңызға ие болды.
- Байсейітованың дауысы лирикалық-колоратуралық сопрано түріне жатты және табиғи тембрдің сирек тазалығымен ерекшеленді. Оның диапазоны өте кең болды, бұл оған нәзік лирикалық әуендерді де, техникалық тұрғыдан күрделі виртуозды партияларды да орындауға мүмкіндік берді.
- Әнші қазақтың халық әншілік мәнерін опера сахнасының талаптарымен органикалық түрде үйлестірудің бірегей қабілетіне ие болды. Дәл осы үйлесім оның орындаушылығын қайталанбас етті: онда академиялық суықтық та, этнографиялық алшақтық та болған жоқ.
- Оған шынайы даңқ әкелген рөлдердің арасында Евгений Брусиловскийдің «Қыз-Жібек» операсындағы Қарлығаштың орны ерекше. Бұл партия тек вокалдық шеберлікті ғана емес, сонымен бірге бейнені терең актерлік тұрғыдан жеткізуді талап етті.
- Көрнекті қазақ жазушысы Мұхтар Әуезов әншінің шығармашылығын жоғары бағалап, оны шынайы халық рухының көрінісі деп санады. Оның «Байсейітова ән айтады, дәл дала желі әйелдің аузымен сөйлеп тұрғандай» деген сөздері қанатты сөзге айналды.
- Ұлы Отан соғысы жылдары әртіс әскери қызметкерлер мен жаралыларға арналған концерттерге белсенді қатысты. Ол госпитальдарда және шақыру пункттерінде өнер көрсетті, өнердің ауыр уақытта адам рухын дәрідей қолдай алатынын түсіне отырып.
- Байсейітова белгілі қазақ актері әрі режиссері Қапан Бадыровпен тұрмыста болды, ол оның театр ісіне деген адалдығын бөлісті. Олардың одағын замандастары сирек кездесетін шығармашылық және адамдық бірлік ретінде сипаттады.
- Бүкілодақтық танымалдылығына қарамастан, әнші қазақ мәдени ортасымен терең байланысты болып қалды. Ол ешқашан туған дәстүрінен ажырау бағасымен астаналық сахналарда мансап құруға ұмтылмады.
- Күләш Байсейітованың өмірі трагедиялық түрде қысқа болды — ол 1957 жылы 6 маусымда, алпыс жасқа толмай дүниеден озды. Белсенді шығармашылықтың бірнеше онжылдығы ішінде әнші басқаларға әлдеқайда ұзақ ғұмырда мүмкін болмағанды жасап үлгерді.
- Оның құрметіне Алматыдағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры аталды — бұл елдің басты музыкалық театрларының бірі. Бұл шешім қазақ опера дәстүрінің бастауында тұрған әншіге деген құрмет белгісі болды.
- Байсейітованың портреті қазақстандық пошта маркалары мен ақша купюраларын безендірді — бұл тек ұлттық ауқымдағы тұлғаларға ғана берілетін сирек құрмет. Оның бейнесі қазақ бірегейлігінің визуалды кодының бөлігіне айналды.
- Қазақ музыкасын зерттеушілер дәл оның халық әншілік дәстүрінің төл ерекшелігін жоғалтпай, толыққанды опера өнерінің негізі бола алатынын дәлелдегенін атап өтеді. Оған дейін бұл жолды ешкім мұндай сенімді және тұтас түрде жүріп өтпеген еді.
- Әнші туралы естелік тек мекемелердің атауларында ғана емес, сонымен бірге тірі орындаушылық мұрада да өмір сүреді. Жас қазақ вокалистері әлі күнге дейін оның дауысының жазбаларына ұлттық әншілік стильдің эталоны ретінде жүгінеді.
Күләш Байсейітова тағдыры халықтың тағдырымен соншалықты толық үйлесіп, енді оларды бөлу мүмкін емес суреткердің сирек кездесетін түрін паш етті. Оның шығармашылығы шынайы өнердің мойындалу үшін түбірден бас тартуды қажет етпейтінін дәлелдеді — керісінше, дәстүрге терең тамыр жайған дәл осы қасиет оны әмбебап етеді. Бір кездері қазақ даласының үстінде шырқалған дауыс одан әлдеқайда алыс жерлерде естілді және әлі күнге дейін үні өшкен жоқ. Мұндай тұлғалар тарихқа жай ғана енбейді — олар оны жасайды.
