Құстар адамзатты ежелден-ақ әсем ұшуымен, ерекше мінез-құлқымен және түрлерінің алуан түрлілігімен таңғалдырып келеді. Олардың арасында кішкентай ғана құстар да, мыңдаған шақырымға қоныс аудара алатын алып құстар да бар. Пеликандар ұзын тұмсығы мен астындағы үлкен тері қалтасының арқасында ең оңай танылатын су құстарының қатарына жатады. Олар әлемнің көптеген бөлігінде мекендеп, табиғи экожүйелердің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Бұл мақалада біз Сіздер үшін пеликандар туралы 30 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.
- Пеликандар – ірі су құстары. Оларды ұзын тұмсығы мен оның астындағы кең тері қалтасы арқылы оңай тануға болады. Дәл осы ерекшелік олардың сыртқы келбетін өзгеше етеді.
- Қазіргі кезде пеликандардың бірнеше түрі белгілі. Олар дене көлемімен, қауырсындарының түсімен, таралу аймағымен және тіршілік ету ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Соған қарамастан барлық түрі су айдындарымен тығыз байланысты.
- Пеликандар әлемнің көптеген құрлығында кездеседі. Олар Еуропада, Азияда, Африкада, Аустралияда, Солтүстік Америкада және Оңтүстік Америкада мекендейді. Тек ең суық аймақтарда ғана кездеспейді.
- Бұл құстар көлдердің, өзендердің, теңіз жағалауларының және лагуналардың маңын мекендегенді ұнатады. Олар үшін ең бастысы – балықтың мол болуы және қауіпсіз демалатын орындардың болуы. Кейбір түрлері тұщы суда да, теңіз суында да еркін тіршілік етеді.
- Пеликанның тамақ қалтасы қоректі ұзақ уақыт сақтауға арналмаған. Ол балықты ұстауға және артық суды сүзіп шығаруға көмектеседі. Кейін құс жемтігін бірден жұтып қояды.
- Пеликанның тұмсығы өте ұзын болады. Ірі түрлерінде оның ұзындығы 40 сантиметрден асады. Мұндай құрылым су бетіне жақын жүзетін балықтарды ұстауға мүмкіндік береді.
- Сырт көзге ауыр көрінгенімен, пеликандар өте жақсы ұшады. Олардың кең қанаттары ауада ұзақ қалықтауға жағдай жасайды. Ұзақ сапар кезінде жылы ауа ағындарын шебер пайдаланады.
- Кейбір түрлерінің қанат жайымы үш метрден асады. Осындай үлкен қанаттар оларды ұшу кезінде ерекше айбынды көрсетеді. Сонымен қатар ұзақ қашықтыққа аз күш жұмсап ұшуға мүмкіндік береді.
- Пеликандар көбіне топ болып ұшады. Әуеде олар тізбек немесе сына тәрізді сап түзейді. Мұндай тәсіл ауа кедергісін азайтып, ұзақ қашықтыққа ұшуды жеңілдетеді.
- Негізгі қорегі – балық. Сонымен қатар олар шаянтәрізділерді, қосмекенділерді және басқа да су жануарларын қорек етеді. Рационы мекендейтін жеріне байланысты өзгеріп отырады.
- Кейбір пеликандар ұжым болып аң аулайды. Олар жарты шеңбер жасап, балықтарды таяз суға қарай айдайды. Осындай бірлескен әрекет жемтікті ұстау мүмкіндігін арттырады.
- Қоңыр пеликан ерекше аңшылық әдісімен танымал. Ол биіктен қанаттарын жинап, суға қарай құлдилайды. Кейін қайта қалқып шығып, ұстаған балығын жұтады.
- Барлық пеликан тереңге сүңги бермейді. Көптеген түрлері балықты су бетіне жақын жерден ұстайды. Аңшылық тәсілі дене құрылысына және тіршілік ортасына байланысты болады.
- Пеликандар үлкен колониялар құрып тіршілік ете алады. Кейбір жерде ондаған, жүздеген, тіпті мыңдаған жұп қатар ұялайды. Бірге өмір сүру кейбір жыртқыштардан жақсырақ қорғануға мүмкіндік береді.
- Ұяларын жерге, қамыс арасына, аралдарға немесе ағаштарға салады. Ұя салатын орын түрге және табиғи жағдайға байланысты таңдалады. Ең бастысы – қорек көзі жақын әрі қауіп аз болуы.
- Аналығы көбіне бірден үшке дейін жұмыртқа басады. Аталығы мен аналығы жұмыртқаны кезектесіп басып, ұясын бірге қорғайды. Осындай қамқорлық балапандардың аман қалу мүмкіндігін арттырады.
- Балапандар әлсіз күйде дүниеге келеді. Алғашқы апталарда олар толықтай ата-анасына тәуелді болады. Ересек құстар оларды қайта шығарылған қорекпен асырайды.
- Жас пеликандар бірден ұша алмайды. Алдымен қауырсындары толық өсіп, қанаттарын шынықтырады. Тек содан кейін ғана өздігінен өмір сүре бастайды.
- Пеликандар табиғатта бірнеше ондаған жыл өмір сүре алады. Өмір ұзақтығына қоректің жеткіліктілігі, климат және қауіпсіздік жағдайлары әсер етеді. Қолайлы жағдайда хайуанаттар бақтарында олар одан да ұзақ жасайды.
- Пеликандардың қауырсындары көбіне ақшыл түсті болады. Кейбір түрлері қоңыр немесе сұрғылт реңкке ие. Көбею маусымында олардың түсі айқынырақ бола түседі.
- Бұл құстардың қауырсындары суды өткізбейді. Олар қауырсындарын құйымшақ безінен бөлінетін арнайы майлы затпен үнемі майлап отырады. Соның арқасында суда жеңіл жүзіп, дене жылуын жақсы сақтайды.
- Пеликандардың төрт саусағының бәрі жүзу жарғағымен жалғасқан. Мұндай аяқ құрылысы оларға тамаша жүзуге мүмкіндік береді. Ал құрлықта қозғалысы біршама баяулау болады.
- Пеликандар су экожүйелерінде маңызды қызмет атқарады. Олар балықтардың және басқа да су жануарларының санын табиғи түрде реттеуге қатысады. Осылайша табиғи тепе-теңдіктің сақталуына үлес қосады.
- Кейбір түрлері маусымдық қоныс аударады. Олар жылырақ аймақтар мен қорегі мол су айдындарын іздеп көшеді. Қоныс аудару қашықтығы ауа райына және қорек қорының молдығына байланысты өзгереді.
- Бұрын пеликандар көптеген аңыздар мен рәміздердің кейіпкері болған. Еуропа мәдениетінде олар өз ұрпағына деген қамқорлықтың белгісі ретінде қабылданған. Мұндай түсінік ежелгі нанымдардан бастау алады.
- Су айдындарының ластануы пеликандар үшін үлкен қауіп төндіреді. Мұнай төгінділері, пластик қалдықтары және химиялық заттар олардың қоректенуіне әрі ұя салуына кері әсер етеді. Сондықтан су экожүйелерін қорғау өте маңызды.
- Ұя салатын орындардың жойылуы да бұл құстардың санына әсер етеді. Батпақтарды құрғату, жағалауларды игеру және адамдардың мазалауы салдарынан кейбір колониялар бұрынғы мекендерін тастап кетеді. Қорықтар мұндай қауіптің алдын алуға көмектеседі.
- Кейбір мемлекеттерде пеликандар заңмен қорғалады. Олар үшін арнайы қорықтар құрылып, көбею орындары тұрақты бақылауда ұсталады. Осындай шаралар сирек кездесетін популяцияларды сақтауға мүмкіндік береді.
- Пеликандар туристер мен фотографтардың ерекше қызығушылығын тудырады. Ірі денесі, ерекше сыртқы келбеті және судағы мінез-құлқы оларды бақылауды өте қызықты етеді. Дегенмен ұяларға тым жақын бармау қажет.
- Қазіргі кезде пеликандар әлемдегі ең ерекше әрі оңай танылатын су құстарының бірі болып қала береді. Олар қуатты ұшуды, өзіндік дене құрылысын және ерекше аңшылық тәсілдерін үйлестірген. Сондықтан бұл құстарға деген қызығушылық ғалымдар мен табиғат сүйер қауым арасында әлі де жоғары.
Пеликандар құстардың су ортасына бейімделуінің тамаша үлгісі болып табылады. Олардың дене құрылысы, тіршілік салты және қорек аулау әдістері табиғаттың таңғажайып мүмкіндіктерін көрсетеді. Көлдерді, өзендерді және теңіз жағалауларын қорғау тек осы құстар үшін ғана емес, бүкіл су экожүйесінің болашағы үшін маңызды. Табиғатқа ұқыпты қараған сайын пеликандардың да келешек ұрпаққа аман жету мүмкіндігі арта түседі.
