Әлемдік эстрада тарихында дауыстары бүкіл бір дәуірдің дауысына айналған көптеген әншілер бар — білдіртпей, бірақ қайтарымсыз халықтың жанына еніп, онда мәңгіге қалатындар. Қазақ музыкалық мәдениетінде мұндай тұлға Роза Бағланова болды — шығармашылық тағдыры бірнеше онжылдықты, екі мемлекетті және сансыз тыңдаушылардың жүректерін қамтыған әнші. Оның есімін Қазақстанда ерекше құрметпен атайды — ұлттық вокал өнерінің тірі символына айналған адамның есімі ретінде. Ұзақ өмірінде ол Ферғана алқабынан шыққан кедей қыздан мемлекеттік жоғары марапаттарға ие болған халық сүйіктісіне дейінгі жолды жүріп өтті. Осы мақалада біз сіздерге Роза Бағланова туралы 18 қызықты әрі танымдық фактіні ұсынамыз.
- Роза Тәжібақызы Бағланова 1922 жылы 1 қаңтарда Ташкентте — басқа дереккөздер бойынша, Ферғана алқабының бір қыстағында дүниеге келген. Туған күнінің нақты датасы ұзақ уақыт бойы ресми құжаттарда әртүрлі түсіндіріліп келді, бұл сол дәуірдегі алыс аймақтарда туған көптеген адамдарға тән болды. Әншінің өзі әрқашан күлімсіреп, жаңа жылдың алғашқы күнінде туу — өздігінен жақсы белгі екенін айтатын.
- Болашақ әншінің балалығы аса кедейшілікте өтті. Әкесі ерте отбасынан кетіп, анасы балаларын жалғыз тәрбиеледі, және Роза кішкентайынан мұқтаждықтың не екенін білді. Дәл ерте жылдардың ауыр жағдайлары оның бойында кейіннен орындаушылығында соншалықты сезілетін ішкі төзімділік пен өмір сүруге деген құштарлықты қалыптастырды.
- Қыздың музыкалық қабілеттері өте ерте байқалды — ол балалық шағынан ән айтып, айналасындағылар оның дауысының ерекше сұлулығын байқады. Бағланова кәсіби сахнадағы алғашқы қадамдарын жас кезінде, көркемөнерпаздар үйірмесінде өнер көрсету арқылы жасады. Табиғи дарын үйренуге деген зор ынтамен үйлесіп, оған кәсіби өнерге жол ашты.
- Ұлы Отан соғысы жылдары Бағланова майдандық концерттік бригадаларда өнер көрсетіп, әскери бөлімдер мен госпитальдарды аралады. Оның әні солдаттардың жауынгерлік рухын көтеріп, соғыс ортасында шаршаған адамдарға бірнеше минут жан жылуын сыйлады. Майдандық өнер көрсету тәжірибесін әнші өміріндегі ең маңыздыларының бірі деп санады — дәл сол жерде ол өз өнерінің не үшін қажет екенін шынымен түсінді.
- Соғыстан кейін Бағланова Алматыға көшіп, шығармашылық тағдырын Қазақстанмен байланыстырды. Қазақ халқы оны өзінкі ретінде қабылдады, ал әншінің өзі жаңа отанының мәдениетіне, тіліне және музыкалық дәстүрлеріне терең бойлады. Уақыт өте келе ол қазақ тілін жетік меңгеріп, халық әндерін соншалықты органикалық түрде орындай бастады, тыңдаушылар жиі оның шығу тегі бойынша өзбек екеніне сенбейтін.
- Бағланованың дауысы сирек кездесетін тембрмен ерекшеленді — жылы, бархатты, еліктеуге келмейтін ерекше жан жылуы бар. Әншінің диапазоны оған лирикалық қазақ халық әндерін, орыс романстарын және кеңестік эстрадалық туындыларды бірдей сенімді орындауға мүмкіндік берді. Дәл осы репертуардың әртүрлілігі оны ең әртүрлі аудиторияның сүйіктісіне айналдырды.
- Бағлановаға ерекше танымалдылықты қазақтың халық әні «Дудар-ай» әкелді, ол әншінің визит картасына айналды. Бұл әнді ол өмір бойы орындады, және әрбір орындауды көпшілік өзгермейтін қуанышпен қарсы алды. Көптеген тыңдаушылар үшін дәл Бағланова орындауындағы «Дудар-ай» қазақ музыкалық мәдениетінің символы болды.
- Бағланова сол кездегі көрнекті кеңестік әртістер — Клавдия Шульженко, Леонид Утесов, Марк Бернеспен бір сахнада өнер көрсетті. Оны әріптес ретінде де, мүлдем бірегей стилі бар дарынды шебер ретінде де бағалады. Мұндай адамдармен қарым-қатынас, оның өз сөздері бойынша, кәсіби өсу үшін қуатты серпін берді.
- 1954 жылы әншіге Қазақ КСР-інің халық әртісі атағы берілді — кеңестік дәуірдегі сахна өнері саласындағы ең жоғары марапаттардың бірі. Бұл мойындау оған сол кездегі өлшемдер бойынша салыстырмалы түрде ерте келді және көпшіліктің зор махаббатын көрсетті. Кейіннен ол КСРО халық әртісі атағына да ие болды — бұл бүкіл Кеңес Одағы деңгейінде мойындауды білдірді.
- Бағланованың шығармашылық қызметі егде жасында да тоқтаған жоқ — ол сахнада өнер көрсетіп, пластинкалар жазып, мерейтойлық концерттерге терең қартаюына дейін қатысты. Өнерге деген адалдығы таңғажайып болды — дауысы мен әртістік тартымдылығы көптеген жас әріптестеріне қарағанда айтарлықтай ұзақ сақталды. Сахнадағы осы ұзақ өмір сүрудің өзі аңызға айналды.
- Әнші өнердегі сабақтастықтың ыстық жақтаушысы болды және жас орындаушыларға қуана көмектесті. Көптеген қазақстандық әншілер оның жылы қатысуы мен кәсіби кеңестерін мансаптың басындағы құнды тәжірибе ретінде еске алады. Жастарға деген кеңпейілділік оның табиғатының өз тағдырына адалдығы сияқты сипатты ерекшелігі болды.
- Бағланова «Отан» орденімен марапатталды — тәуелсіз Қазақстанның ең жоғары мемлекеттік марапаттарының бірі. Бұл марапаттың әншіге берілуі оның үлесін тек кеңестік мәдениетке ғана емес, сонымен бірге егеменді мемлекеттің мәдени сәйкестігін қалыптастыруға да мойындауды білдірді. Көптеген қазақстандықтар үшін ол кеңестік өткен мен тәуелсіз бүгінгі күн арасындағы тірі байланысты бейнеледі.
- 2000 жылы Роза Бағланова «Халық қаһарманы» атағына ие болды. Бұл марапат республиканың ең жоғары мемлекеттік айырмашылығы болып табылады және әншіге дейін негізінен әскери және еңбек ерліктері үшін берілетін. Мәдениет қайраткеріне берілуі өнердің кез келген басқа халыққа қызмет етумен бірдей ерлік бола алатынын атап көрсеткен мойындау болды.
- Әншінің репертуары бұрынғы КСРО халықтарының қазақ, орыс, өзбек және басқа тілдеріндегі жүздеген туындыларды қамтыды. Оның орындаушылық қызметінің көп тілділігі ол өмір сүріп, жұмыс істеген елдің шынайы мәдени әртүрлілігін көрсетті. Әртүрлі тілдерде бірдей шынайылықпен ән айту қабілеті техникалық тәсіл емес, оның адамдық кеңдігінің көрінісі болды.
- Бағланова тек әнші ғана емес, сонымен бірге актриса болды — ол бірнеше қазақ көркем фильмдерінде түсті. Кинематографиялық тәжірибе оның сахналық шеберлігін байытып, әншілік дарынына бейнемен және рөлдің ішкі мазмұнымен жұмыс істеу дағдысын қосты. Тіпті кішігірім киножұмыстарды да ол концерттік өнер көрсетулерімен бірдей беріліп орындады.
- Өмірінің соңғы жылдарында әнші Алматыда тұрып, мемлекеттік және мәдени маңызы бар салтанатты іс-шаралардың сұранысқа ие қатысушысы болып қалды. Оның кез келген концертте болуы ерекше атмосфераның — мереке мен шынайы сезімнің үйлесімінің кепілі болды. Көпшілік оның сахнаға шығуын тұрып қарсы алды — бұл өмір кезінде сирек кездесетін құрмет белгісі.
- Роза Бағланова 2011 жылы 3 желтоқсанда Алматыда тоқсан жасында қайтыс болды. Әншінің кетуі Қазақстанда ұлттық жоғалту ретінде қабылданды — ел президенті, мәдениет қайраткерлері және мыңдаған қарапайым адамдар көңіл айтты. Онымен қоштасуға әрқайсысы үшін оның дауысы өзінше, терең жеке мағынаны білдіретін әртүрлі буын өкілдері келді.
- Әнші туралы есте қалу Қазақстанда мұқият сақталуда. Оның есімімен көшелер аталған, құрметіне пошта маркалары шығарылған, ал оның өнер көрсетулерінің жазбалары мемлекеттік іс-шараларда үнемі жаңғырады. Оның өмірі мен шығармашылығы туралы деректі фильмдер жаңа буындармен оның мұрасын таныстыра отырып, жасалуды жалғастыруда, олар оның тірі дауысын есту бақытына ие болмаған.
Роза Бағланова — шынайы таланттың этникалық және мемлекеттік шекаралары жоқ екенін дәлелдейтін әнші. Қаны бойынша өзбек болса да, ол қазақ музыкалық мәдениетінің жанына және өнердің адамдарды оларды бөлетін кез келген мән-жайлардың үстінен біріктіре алатынының символына айналды. Оның өмірі — ондаған жылдар бойы сынақтар арқылы өткізілген тағдырға адалдықтың, адамдық жылулық пен қадір-қасиеттің сабағы. Оның жазбалары жаңғырғанша, ол тірі болып қала береді — және бұл, мүмкін, өнердегі мәңгіліктің ең дәл анықтамасы.
