Жер бетіндегі жануарлар әлемі таңғажайып тіршілік иелеріне толы. Олардың кейбірі сыртқы келбетімен ерекшеленсе, енді біреулері ерекше қабілеттерімен ғалымдардың назарын аударады. Осындай жұмбақ жаратылыстардың қатарына саламандрлар жатады. Бұл қосмекенділер миллиондаған жылдар бойы табиғатта өмір сүріп, көптеген ерекше қасиеттерін сақтап қалған. Осы мақалада біз Сіздер үшін саламандрлар туралы 25 қызықты әрі танымдық мәлімет жинадық.
- Саламандрлар қосмекенділер класына жатады. Олардың жақын туыстарының қатарында тритондар мен бақалар бар. Көптеген түрлері өмірінің басым бөлігін ылғалды ортада өткізеді.
- Қазіргі кезде саламандрлардың 800-ден астам түрі белгілі. Олар Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Еуропада әрі Азияда кездеседі. Ең үлкен алуан түрлілік Америка құрлығында байқалады.
- Бұл жануарлардың басым бөлігі ылғалды ормандарды мекендейді. Мұндай орта терісінің қажетті ылғалдылығын сақтауға мүмкіндік береді. Құрғақ жағдай олар үшін қолайсыз.
- Саламандрлар әртүрлі жолмен тыныс алады. Кейбір түрлер өкпені пайдаланса, басқалары терісі арқылы оттегін сіңіреді. Тіпті өкпесі мүлде болмайтын өкілдері де бар.
- Олардың терісі үнемі дымқыл күйде болады. Сол арқылы қосымша газ алмасу жүзеге асады. Дененің кебуі тіршілікке қауіп төндіруі мүмкін.
- Көптеген түрлер түнде белсенді болады. Қараңғы түскен соң олар қорек іздеуге шығады. Күндіз жапырақтардың астында немесе тастардың арасында жасырынады.
- Қорегі негізінен жәндіктерден, құрттардан, өрмекшілерден және басқа да ұсақ омыртқасыздардан тұрады. Ірі түрлер кейде майда балықтарды немесе жас қосмекенділерді аулайды. Осындай қоректену тәсілі табиғи тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.
- Ең таңғаларлық ерекшеліктерінің бірі – қалпына келу қабілеті. Егер аяқ-қолы зақымданса немесе үзіліп қалса, уақыт өте келе қайта өсіп шыға алады. Ғалымдар бұл үдерісті белсенді түрде зерттеп келеді.
- Қалпына келетін мүшелер тек аяқтармен шектелмейді. Кейбір түрлер құйрықтың, көздің және ішкі ағзалардың жекелеген бөліктерін де жаңарта алады. Мұндай қасиет табиғатта өте сирек кездеседі.
- Саламандрлардың мөлшері әртүрлі болады. Кейбір ересек дарақтардың ұзындығы бірнеше сантиметр ғана. Ал кейбіреулері бір жарым метрден де асады.
- Ең ірі түр ретінде қытай алып саламандрасы белгілі. Оның ұзындығы кей жағдайда бір жарым метрден артық болады. Қазіргі таңда бұл сирек жануар жойылып кету қаупіне ұшыраған.
- Денесіндегі ашық түстер жыртқыштарға ескерту қызметін атқарады. Жарқын дақтар улы заттардың бар екенін білдіреді. Сондықтан көптеген жаулар мұндай олжадан бас тартады.
- Көптеген саламандрлар терісі арқылы улы заттар бөледі. Адам үшін олар көбіне өлімге әкелмейді. Дегенмен мұндай бөлінділер терінің тітіркенуіне себеп болуы мүмкін.
- Орта ғасырларда бұл жануарлар туралы көптеген аңыздар тараған. Кейбір халықтар олар оттың ішінде өмір сүре алады деп сенген. Мұндай түсінік жанып жатқан бөренелерден саламандрлардың қашып шығуынан пайда болуы ықтимал.
- Еуропалық мифтерде саламандра жиі кездеседі. Онда ол жалынға төзімділіктің белгісі ретінде бейнеленген. Шын мәнінде жоғары температура бұл тіршілік иелері үшін өте қауіпті.
- Көптеген түрлердің дернәсілдері суда дамиды. Сыртқы келбеті жағынан олар желбезектері бар кішкентай балықтарға ұқсайды. Өсу барысында ағзасында күрделі өзгерістер жүреді.
- Кейбір өкілдер ересек кезеңге жеткенде де дернәсілдік белгілерін сақтап қалады. Мұндай құбылыс неотения деп аталады. Аксолотль осының ең танымал мысалы саналады.
- Жекелеген түрлер жиырма жылдан астам өмір сүре алады. Қолайлы жағдайда олардың жасы бұдан да ұзақ болуы мүмкін. Қосмекенділер үшін мұндай көрсеткіш айтарлықтай жоғары.
- Бұл жануарлардың иіс сезу қабілеті жақсы дамыған. Сол арқылы олар қорегін тауып, айналаны бағдарлайды. Көру мүшесі қосалқы рөл атқарады.
- Саламандрлар баяу әрі бірқалыпты қозғалады. Олардың жүрісі ежелгі омыртқалы жануарлардың қозғалысын еске түсіреді. Осы ерекшелік эволюциялық үдерістерді зерттеуге көмектеседі.
- Кейбір түрлер тек үңгірлерде ғана тіршілік етеді. Үнемі қараңғы ортада өмір сүретіндіктен дене түсі бозарып кетуі мүмкін. Кейбір популяцияларда көру қабілеті де әлсірейді.
- Бұл қосмекенділер қоршаған ортаның жағдайын бағалауда маңызды көрсеткіш болып саналады. Олар су мен топырақтың ластануына өте сезімтал келеді. Сан мөлшерінің азаюы экологиялық мәселелердің белгісі болуы ықтимал.
- Ормандардың жойылуы саламандрларға үлкен қауіп төндіреді. Ылғалды мекендердің жоғалуы олардың қалыпты тіршілігін бұзады. Сондықтан табиғи аумақтарды қорғау аса маңызды.
- Ғалымдар саламандрларды биологиялық зерттеулер үшін құнды нысан ретінде қарастырады. Ұлпалардың қалпына келуін зерттеу медицина саласына пайдалы болуы мүмкін. Қазіргі таңда осы бағытта көптеген ғылыми жұмыстар жүргізілуде.
- Көптеген түрлердің көлемі шағын болғанымен, табиғаттағы рөлі өте маңызды. Олар қоректік тізбектердің құрамдас бөлігі болып табылады. Мұндай жануарларсыз көптеген экожүйелердің тепе-теңдігі бұзылар еді.
Саламандрлар – ежелгі шығу тегі мен ерекше қасиеттерін бүгінге дейін сақтап қалған таңғажайып жануарлар. Олардың мүмкіндіктері биология ғылымы үшін үлкен қызығушылық тудырады. Осындай тіршілік иелерін қорғау табиғи байлықтарды сақтаудың маңызды бөлігі болып саналады. Сондықтан саламандрларды зерттеу мен қорғау болашақ ұрпақ үшін де өзекті міндет болып қала береді.
