Өнер үнемі дамып, автор мен көрермен арасындағы қарым-қатынастың жаңа тәсілдерін ұсынады. Кейбір бағыттар бояу мен кенепті пайдаланса, енді біреулері музыкаға, театрға немесе киноға сүйенеді. Сонымен қатар шығармашылықтың ерекше түрі бар, онда басты туындының өзі әрекет болып саналады. Мұндай бағыт перформанс деп аталады және ол қимылға, уақытқа әрі көрерменмен өзара байланысқа негізделеді. Осы мақалада біз сіздер үшін перформанс туралы 28 қызықты әрі танымдық мәлімет жинадық.
- Перформанс заманауи өнердің маңызды бағыттарының бірі болып саналады. Мұнда басты назар белгілі бір затқа емес, әрекеттің өзіне аударылады. Шығарманың негізгі бөлігі ретінде орындалу үдерісі қарастырылады.
- Бұл атау ағылшын тілінен аударғанда «орындау» немесе «көрсету» деген мағынаны білдіреді. Алайда мұндай өнер дәстүрлі театр қойылымынан ерекшеленеді. Көп жағдайда мұнда үйреншікті кейіпкерлер мен нақты сюжет болмайды.
- Перформанс XX ғасырда қарқынды дами бастады. Әсіресе өткен ғасырдың екінші жартысында кеңінен танылды. Көптеген суретші мен шығармашылық иесі өнердің қалыптасқан шекарасынан шығуға ұмтылды.
- Мұндай әрекет кез келген жерде өткізілуі мүмкін. Оған көше, алаң, музей, саябақ немесе қоғамдық көлік те жарайды. Кеңістік көбіне шығарманың маңызды бөлігіне айналады.
- Кейбір жағдайда көрермен тек бақылаушы болмайды. Олар болып жатқан оқиғаға тікелей қатыса алады. Соның нәтижесінде әрбір перформанс қайталанбас сипатқа ие болады.
- Көптеген автор өз денесін негізгі көркем құрал ретінде пайдаланады. Қимылдар, ишаралар және әрекеттер арқылы белгілі бір ойды жеткізеді. Мұндай тәсіл туындыны өте жеке әрі әсерлі етеді.
- Перформанс күрделі безендіруді әрдайым қажет етпейді. Кейде бір адамның және қызықты идеяның өзі жеткілікті болады. Мұнда сыртқы көріністен гөрі мазмұн маңыздырақ саналады.
- Осы бағыттың ең танымал өкілдерінің бірі – Марина Абрамович. Оның жұмыстары адам мен көрермен арасындағы қарым-қатынасқа арналған. Кейбір жобалары бірнеше сағат бойы үздіксіз жалғасқан.
- Көптеген перформанс тек орындалу сәтінде ғана өмір сүреді. Кейіннен фотосуреттер, бейнежазбалар немесе куәгерлердің естеліктері ғана сақталады. Сондықтан мұндай өнерді уақытша өнер түрі деп те атайды.
- Кейбір шығармалар бірнеше минутқа ғана созылады. Басқалары тәулік бойы немесе бірнеше аптаға дейін жалғасуы мүмкін. Ұзақтығы толығымен автордың мақсатына байланысты болады.
- Перформанс жиі қоғамдық мәселелерді көтереді. Авторлар экология, адам құқықтары, мәдениет және әлеуметтік қатынастар туралы ой қозғайды. Ерекше әрекеттер арқылы маңызды тақырыптарға назар аударады.
- Кейде көрермен таңданыс немесе түсінбеушілік сезімін бастан кешіреді. Себебі мұндай өнер қалыптасқан күтулерді жиі бұзады. Күтпегендік оның басты ерекшеліктерінің бірі саналады.
- Көптеген шығармашылық иесі нақты жауап беруден гөрі ойлануға шақырады. Әр адам көргенін өзінше түсіндіре алады. Сол себепті бір туындының бірнеше мағынасы болуы мүмкін.
- Кескіндеме немесе мүсіннен айырмашылығы, перформанстың өзін сатып алу мүмкін емес. Әдетте тек оған қатысты материалдар ғана сақталады. Бұл оны өнердің ерекше түріне айналдырады.
- Кейбір жобаларда сөз мүлде қолданылмайды. Негізгі құрал ретінде қимылдар, дене қалпы және кеңістікпен байланыс пайдаланылады. Осындай тәсіл тілдік кедергілерді жоюға мүмкіндік береді.
- Перформанс басқа өнер түрлерімен тығыз байланысты. Оның құрамында музыка, би, бейне, поэзия немесе театр элементтері болуы мүмкін. Мұндай үйлесім шығармашылық мүмкіндіктерді кеңейтеді.
- Кейбір жағдайда туынды аяқ астынан пайда болады. Автор қоршаған ортадағы жағдайларға бірден жауап береді. Бұл оқиғаға ерекше күтпеген сипат береді.
- Кейбір шығармашылық акциялар кездейсоқ өтіп бара жатқан адамдардың көз алдында жүзеге асады. Олар өздерінің өнер жобасының куәгері болғанын бірден түсінбеуі мүмкін. Мұндай әсер көбіне авторлық ойдың бір бөлігі болып табылады.
- Перформанс заманауи өнер музейлерінде кеңінен таралған. Көптеген мәдени мекеме осындай шараларды тұрақты түрде ұйымдастырады. Ерекше формат келушілердің қызығушылығын арттырады.
- Әсерлі туынды жасау үшін әрдайым үлкен қаражат қажет емес. Кейде қарапайым әрекеттердің өзі күшті әсер қалдырады. Ең маңыздысы – идея мен оны жүзеге асыру тәсілі.
- Кейбір жобалар физикалық төзімділікпен байланысты. Авторлар ұзақ уақыт қозғалмай тұруы немесе күрделі тапсырмаларды орындауы мүмкін. Осылайша олар адам мүмкіндіктерін зерттейді.
- Көрерменнің реакциясы көбіне шығарманың бір бөлігіне айналады. Таңданыс, күлкі, жанашырлық немесе ойлану арқылы негізгі мағына тереңірек ашылады. Қатысушыларсыз көптеген жоба өз әсерінің бір бөлігін жоғалтар еді.
- Перформанс әртүрлі жас пен мәдениет өкілдерін біріктіре алады. Ол әрекетке негізделгендіктен, түсіну үшін арнайы білім әрдайым қажет емес. Бұл бағытты кең аудиторияға қолжетімді етеді.
- Көптеген көркем акция өнердің шекарасы туралы сұрақ көтереді. Олар нені өнер деп санауға болатыны жөнінде ойлануға мәжбүр етеді. Мұндай пікірталастар бірнеше ондаған жыл бойы жалғасып келеді.
- Заманауи технологиялар перформансқа жаңа мүмкіндіктер ашты. Кейбір автор интернетті, бейнебайланысты және цифрлық алаңдарды пайдаланады. Соның арқасында көрермендер әртүрлі елден қатыса алады.
- Білім беру саласында мұндай жобалар шығармашылық ойлауды дамыту үшін қолданылады. Қатысушылар өз идеяларын әрекет пен бейне арқылы жеткізуді үйренеді. Бұл таныс құбылыстарға жаңа көзқараспен қарауға көмектеседі.
- Перформанс қазіргі заманғы көптеген өнер түріне ықпал етті. Оның элементтері театрда, жарнамада, қоғамдық акцияларда және мәдени іс-шараларда кездеседі. Соның нәтижесінде жанрлар арасындағы шекаралар біртіндеп жойылып келеді.
- Салыстырмалы түрде жас бағыт болғанына қарамастан, перформанс әлемдік мәдениетте маңызды орын алды. Ол әлі де дамып, көрерменмен байланыс орнатудың жаңа жолдарын іздеуде. Сондықтан оған деген қызығушылық көптеген елде жоғары деңгейде сақталып келеді.
Перформанс өнердің тек сурет, мүсін немесе сәулет нысаны түрінде ғана өмір сүрмейтінін көрсетеді. Кейде ең басты туынды дәл осы сәтте орын алып жатқан әрекеттің өзі болады. Мұндай бағыт адамды күнделікті дүниеге өзгеше көзқараспен қарауға және маңызды мәселелер жайлы ойлануға жетелейді. Өзінің еркіндігі мен икемділігі арқасында перформанс әлемнің түкпір-түкпіріндегі авторлар мен көрермендерді шабыттандыруын жалғастырып келеді.
