Электр энергиясы қазіргі өмірдің ажырамас бөлігіне айналып, тұрғын үйлердің, кәсіпорындардың, көліктің және байланыс құралдарының жұмысын қамтамасыз етеді. Алайда электр тогы әрдайым орталықтандырылған желіден келмейді. Көптеген жағдайда оны энергияның әртүрлі түрін электр энергиясына айналдыратын арнайы құрылғылар өндіреді. Осындай құрылғылар генераторлар деп аталады және оларсыз өнеркәсіпті, медицинаны, құрылысты және басқа да көптеген саланы елестету қиын. Бұл мақалада біз Сіздер үшін генераторлар туралы 28 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.
- Генератор – механикалық энергияны электр энергиясына айналдыратын құрылғы. Қазіргі заманғы электр станцияларының басым бөлігі дәл осы қағида бойынша жұмыс істейді.
- Генератор жұмысының негізінде электромагниттік индукция құбылысы жатыр. Оны 1831 жылы ағылшын ғалымы Майкл Фарадей ашқан. Бұл жаңалық электр техникасы тарихындағы ең маңызды оқиғалардың бірі болды.
- Алғашқы генераторлар қазіргі үлгілерден едәуір ерекшеленді. Олардың қуаты төмен болды, тиімділігі аз еді және құрылысы әлдеқайда қарапайым болатын.
- Адамзат тұтынатын электр энергиясының басым бөлігі әртүрлі генератор арқылы өндіріледі. Олар су электр станцияларында, жылу электр станцияларында, атом электр станцияларында, жел электр станцияларында және басқа да көптеген энергетикалық нысанда пайдаланылады.
- Энергияның қай көзінен алынғанына қарамастан, электр энергиясын өндіру қағидаты өзгермейді. Айырмашылығы генератордың судың, будың, желдің немесе іштен жанатын қозғалтқыштың көмегімен айналдырылу тәсілінде ғана болады.
- Қазіргі ірі су электр станцияларында салмағы жүздеген тонна болатын алып генераторлар пайдаланылады. Олардың кейбірінің көлемі бірнеше қабатты тұрғын үймен шамалас келеді.
- Жел электр станциялары да генераторлармен жабдықталады. Мұнда айналу қозғалысын турбинаның қалақтарына әсер ететін жел күші қамтамасыз етеді.
- Автокөліктің генераторы қозғалыс кезінде үздіксіз электр энергиясын өндіреді. Ол электр жабдықтарын қоректендіріп қана қоймай, аккумуляторды да зарядтап отырады.
- Тасымалданатын генераторлар электр қуаты өшкен кезде жиі қолданылады. Олар тұрмыстық техникаға, жарықтандыруға және әртүрлі құрылғыға уақытша электр энергиясын беруге мүмкіндік береді.
- Бензинмен, дизель отынымен, газбен және басқа да отын түрімен жұмыс істейтін генераторлар бар. Әрқайсысының өзіндік артықшылығы болады және пайдалану жағдайына қарай таңдалады.
- Ірі электр станцияларының көпшілігінде айнымалы ток генераторлары қолданылады. Өйткені мұндай электр энергиясын алыс қашықтыққа аз шығынмен жеткізу әлдеқайда тиімді.
- Тұрақты ток генераторлары қазіргі кезде сирегірек пайдаланылады. Соған қарамастан олар кейбір өнеркәсіптік қондырғыларда және арнайы жабдықта әлі де қолданыс табады.
- Қазіргі заманғы ірі генераторлардың пайдалы әсер коэффициенті өте жоғары. Ең жетілдірілген үлгілерде бұл көрсеткіш 98 пайыздан да асады.
- Қуатты генераторларды салқындату үшін арнайы жүйелер пайдаланылады. Құрылымына қарай ауа, су, май немесе тіпті сутек қолданылады.
- Сутек жоғары жылу өткізгіштігі мен тығыздығының төмен болуына байланысты салқындатқыш орта ретінде жиі пайдаланылады. Бұл жұмыс істеп тұрған жабдықтан жылуды тиімдірек әкетуге мүмкіндік береді.
- Көптеген заманауи генератор автоматты басқару жүйесімен жабдықталған. Олар кернеуді, ток жиілігін және басқа да маңызды көрсеткіштерді өздігінен бақылайды.
- Қосалқы генераторлар ауруханаларда, әуежайларда, деректерді өңдеу орталықтарында және электр қуатының қысқа уақытқа өшуінің өзі ауыр салдарға әкелуі мүмкін басқа да нысандарда орнатылады.
- Кейбір тасымалданатын үлгінің салмағы 20 килограмнан да аз болады. Сондықтан оларды саяхат кезінде, құрылыс алаңында немесе табиғат аясындағы демалыста пайдалану өте ыңғайлы.
- Ең қуатты генераторлар жүздеген мегаватт электр энергиясын өндіре алады. Осындай бір ғана құрылғының қуаты үлкен қаланы электрмен қамтамасыз етуге жеткілікті болуы мүмкін.
- Генератор жұмыс істеген кезде белгілі бір деңгейде шу пайда болады. Сондықтан қазіргі көптеген қондырғы арнайы дыбыс оқшаулағыш қаптамамен жабдықталады.
- Құрылғының ұзақ әрі қауіпсіз жұмыс істеуі үшін техникалық қызмет көрсету тұрақты жүргізілуі қажет. Майды, сүзгілерді, салқындату жүйесін және электрлік қосылыстарды тексеру ықтимал ақаулардың алдын алады.
- Генераторлар концерттерде, спорттық жарыстарда және көпшілік іс-шараларда кеңінен қолданылады. Олар тұрақты электр желісі жоқ жерде де сенімді электрмен жабдықтауды қамтамасыз етеді.
- Теңіз кемелері де генераторлармен жабдықталады. Олар навигациялық жүйелердің, жарықтандырудың, байланыс құралдарының және борттағы көптеген басқа құрылғының жұмысын қамтамасыз етеді.
- Ғарыш аппараттарында электр энергиясын өндірудің басқа қағидатқа негізделген арнайы көздері қолданылады. Дегенмен кейбір ғарыш жүйесінде айналмалы бөлшектердің механикалық энергиясын электр энергиясына айналдыратын генераторлар қосымша міндеттерді орындау үшін пайдаланылады.
- Ғалымдар ықшам әрі тиімділігі жоғары генераторларды жасауды жалғастырып келеді. Жаңа материалдардың қолданылуы құрылғының көлемін кішірейтіп, өнімділігін сақтауға мүмкіндік береді.
- Орталықтандырылған электр желілерінен алыс орналасқан көптеген аймақта генераторлар негізгі электр энергиясы көзі болып табылады. Олар тұрғын үйлердің, медициналық пункттердің, мектептердің және кәсіпорындардың жұмысын қамтамасыз етеді.
- Генераторлар табиғи апаттардың салдарын жою кезінде аса маңызды рөл атқарады. Дауылдан, жер сілкінісінен немесе су тасқынынан кейін дәл осы құрылғылар ең маңызды нысандарға электр қуатын тез арада қайта жеткізуге мүмкіндік береді.
- Генераторларсыз қазіргі заманғы энергетикалық жүйені елестету мүмкін емес. Бұл құрылғылар күн сайын миллиондаған құралдың жұмысын қамтамасыз етіп, бүкіл әлемдегі қалыпты өмір ырғағын сақтауға көмектеседі.
Генераторлар қазіргі өркениеттің дамуына негіз болған ең маңызды техникалық өнертабыстардың бірі саналады. Олардың көмегімен электр энергиясы ірі электр станцияларында да, шағын тасымалданатын қондырғыларда да өндіріледі. Технологиялардың үздіксіз жетілдірілуі бұл құрылғыларды үнемдірек, сенімдірек әрі экологиялық жағынан тиімдірек етіп келеді. Болашақта әлемдік энергетиканың дамуымен бірге олардың мүмкіндіктері де кеңейе беретіні сөзсіз.
