Ұлттық мәдениеттердің тарихы жиі өзгерістер дәуірінде жоғалып кетуі мүмкін құндылықтарды сақтап, түсініп, ұрпаққа жеткізу міндетін мойнына алған тұлғалардың есімдерімен байланысты. ХХ ғасырдағы қазақ музыкалық мәдениетінде мұндай тұлға Ахмет Жұбанов болды — композитор, ғалым, дирижер және педагог, оның қызметі бүкіл бір халықтың кәсіби музыкасының бейнесін айқындады. Ол тарихи дүмпулердің грандиозды дәуірінде жұмыс істеді, сол кезде дәстүрлі көшпелі өнер жоғалу мен академиялық формалардағы жаңа өмір арасындағы торапта тұрды. Оның күш-жігерінің арқасында қазақ музыкалық мәдениеті тек аман қалып қана қоймай, халықаралық деңгейдегі танымалдылыққа ие болды. Осы мақалада біз сіздерге Ахмет Жұбанов туралы 18 қызықты әрі танымдық фактіні ұсынамыз.
- Ахмет Қуанұлы Жұбанов 1906 жылы 29 сәуірде қазіргі Ақтөбе облысы аумағындағы Қосуақыр алқабында дүниеге келді. Ол қалалық өркениеттен алыс, далалық дәстүрлер мен халық аспаптарының тірі дыбысы қоршаған отбасында өсті. Дәл осы орта оның бойына қазақ музыкалық стихиясын терең, органикалық түсіну қабілетін салды, бұл кейіннен оның шығармашылығының негізіне айналды.
- Болашақ композитор ерте балалық шағынан халықтық музыка жасау атмосферасында өсті. Сол кездегі қазақ даласы тірі концерт залы сияқты болды, онда домбырашылар, ақындар және жыршы-әншілер ежелгі эпостар мен лирикалық әндерді ауызша таратты. Дәстүрге осылай тікелей ену Жұбановтың қалыптасуына соншалықты әсер етті, кейінгі кез келген академиялық білім оны жаба алмады.
- Жұбанов алғашқы білімін 1920 жылдары қазақ даласында ашылған жаңа үлгідегі кеңестік оқу орындарында алды. Кейін ол Ленинградта оқуын жалғастырып, еуропалық музыка теориясын, дирижерлік өнерді және композицияны игерді. Халықтық дәстүр мен академиялық мектептің осы үйлесімі оның бірегей шығармашылық әдісінің негізіне айналды.
- 1934 жылы Жұбанов Қазақстан тарихындағы алғашқы халық аспаптары оркестрін құрды, ол кейіннен оның есімін алды. Мұндай ұжымды құру принципиалды жаңа міндеттерді шешуді талап етті — халық аспаптарын бірге ойнауға бейімдеу, ноталық репертуар әзірлеу және кәсіби орындаушыларды даярлау қажет болды. Бұл оркестр қазақ дәстүрлі музыкасының академиялық сахнада ойнауға қабілетті екені туралы идеяның тірі көрінісі болды.
- Жұбанов атындағы халық аспаптары оркестрі бүгінгі күнге дейін өмір сүріп, Қазақстанның жетекші музыкалық ұжымдарының бірі болып табылады. Өмір сүрген ондаған жылдар ішінде ол халық әуендерінің өңдеулерінен бастап қазақ және шетел авторларының түпнұсқа шығармаларына дейін мыңдаған туындыларды орындады. Оркестрге негізін қалаушының есімін беру оның қазақ кәсіби музыкасының дамуына қосқан ерекше үлесін мойындау болды.
- Жұбанов тек практик қана емес, сонымен бірге өз халқының музыкалық мұрасын терең зерттеуші болды. Ол өмір бойы халық шығармашылығының үлгілерін — әндерді, күйлерді, эпикалық әуендерді — жинап, жазып, жүйеледі. Урбанизация мен коллективизацияның жылдам жағдайында дәстүрлі мәдениеттің орасан зор қабаты осы жинаушылық жұмыссыз із-түзсіз жоғалып кетуі мүмкін еді.
- Жұбановтың ғылыми мұрасында ұлы қазақ композиторы әрі домбырашы Құрманғазы туралы еңбектері ерекше орын алады. Зерттеуші ХІХ ғасырда өмір сүрген музыканттың өмірбаянын ғана қалпына келтіріп қоймай, оның күйлерін жинап, ноталарға түсіріп, талдады. Бұл жұмыс іс жүзінде Құрманғазыны халыққа жартылай аңыз кейіпкері емес, тірі классик ретінде қайтарды.
- Жұбанов Ләтиф Хамидимен бірге «Абай» операсын жазды — бұл қазақ музыкалық театрының алғашқы ірі туындыларының бірі. 1944 жылы жазылған және ұлы ақын әрі ағартушы Абай Құнанбаевқа арналған опера республиканың мәдени өмірінде маңызды оқиға болды. Оның Қазақ академиялық опера және балет театрының сахнасында қойылуы қазақ музыкалық өнерін сапалы жаңа деңгейге көтерді.
- Оның екінші операсы — 1947 жылы сол автормен бірге жазылған «Төлеген Тоқтаров» — Ұлы Отан соғысының батырына арналған. Опера жанры арқылы заманауи тақырыпқа жүгіну дәуірдің идеологиялық талаптары мен көркемдік шындық арасындағы нәзік тепе-теңдікті талап етті. Жұбанов осы тепе-теңдікті таба білді, туындыны оның жасалу тарихи контекстіне қарамастан музыкалық құндылығын сақтайтын етіп жасады.
- 1944 жылы Жұбанов Қазақстан Композиторлар одағының негізін қалаушылардың бірі болып, осы ұйымды басқарды. Сталиндік дәуірде шығармашылық одақты басқару айтарлықтай жауапкершілік пен идеологиялық талаптардың үнемі қысымымен байланысты іс болды. Осыған қарамастан, Жұбанов қазақ музыканттарының кәсіби мүдделерін үнемі қорғады.
- Композиторлық және ұйымдастырушылық жұмыспен қатар Жұбанов педагогикамен белсенді айналысты. Ол Алматы мемлекеттік консерваториясында сабақ беріп, кейіннен республиканың жетекші мәдениет қайраткерлеріне айналған қазақ музыканттарының бірнеше буынын тәрбиеледі. Ол мұғалімдік шақырымын шығармашылықтан ажырамас деп санады.
- Жұбанов қазақ халық музыкасын кәсіби академиялық ғылым позициясынан зерттеуге алғашқы келген зерттеушілердің бірі болды. 1958 жылы жарияланған оның «Ғасырлар пернесі» еңбегі қазақ халық композиторлары — күйшілердің өмірбаяны мен шығармашылығы туралы классикалық зерттеуге айналды. Бұл кітап бүгінгі күнге дейін қазақ музыкалық мәдениеті тарихы бойынша негізгі дереккөздердің бірі болып қала береді.
- Жұбановтың басқа да маңызды ғылыми жұмыстары арасында — домбыра, оның құрылымы, настройкасы және орындаушылық дәстүрлері туралы зерттеулер бар. Ол аспапты оркестрлік контексте пайдалану үшін стандарттау қажеттілігін негіздеп, нақты техникалық шешімдер ұсынды. Бұл жұмыстың практикалық маңызы да болды — дәл осы негізде домбыраның оркестрлік түрлері жасалды.
- Жұбановтың қызметі күрделі тарихи жағдайларда өрбіді. 1930 жылдардағы ашаршылық, саяси репрессиялар, соғыс және соғыстан кейінгі идеологиялық қаталдық — мұның бәрі кез келген шығармашылық шешім айыптауға себеп болуы мүмкін орта қалыптастырды. Мұндай жағдайда кәсіби адалдықты сақтау қабілеті осы адамның ерекше мінезін көрсетеді.
- Қазақ мәдениетін дамытуға қосқан ерекше үлесі үшін Жұбанов Қазақ КСР-інің халық әртісі атағын және Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атағын алды. Бұл жоғары марапаттар оның еңбегін тек әріптестері ғана емес, мемлекет те мойындағанын көрсетті, ол кеңестік мәдени саясаттың қайшылықтылығына қарамастан, одақтас республикалардың ұлттық мәдениеттерін қалыптастыру үшін мұндай қайраткерлерге мұқтаж болды.
- Ахмет Жұбанов 1968 жылы 31 мамырда Алматыда қайтыс болып, артында кең шығармашылық және ғылыми мұра қалдырды. Оның кетуі қазақ кәсіби музыкалық мәдениетінің қазіргідей берік тұрған кезеңімен тұспа-тұс келді — бұл көбінесе дәл оның еңбегінің арқасында болды. Композитордың есімін Мемлекеттік академиялық халық аспаптары оркестрі, қазақстандық қалалардағы көшелер және бірқатар мәдени мекемелер иеленеді.
- Жұбанов туралы есте қалу қазіргі қазақстандық ғылымда да тірі — оның еңбектері қайта басылып, академиялық жұмыстарда дәйексөз ретінде келтіріліп, дәстүрлі музыканың жаңа зерттеушілері үшін бастапқы нүкте болып табылады. Қазақ музыкалық мұрасына арналған халықаралық конференциялар оның әдістемесі мен қорытындыларына үнемі жүгінеді. Бұл оның үлесінің нақты тарихи дәуір шеңберінен әлдеқайда асып түсетінін куәландырады.
- Ахмет Жұбановтың ұлы — Ғазиза Жұбанова — әкесінің ісін жаңа деңгейде жалғастырған көрнекті қазақ композиторы болды. Оның шығармашылығы Ахмет Жұбанов қалаған дәстүрлерді бойына сіңіріп, сонымен бірге академиялық музыканың заманауи халықаралық бағыттарына батыл жүгінді. Бұл отбасылық сабақтастықтың өзі қазақ кәсіби музыкалық мектебінің негізін қалаушы бастаған мәдени жобаның тереңдігінің куәсі болып табылады.
Ахмет Жұбанов — ауқымы толық көлемде тек тарихи қашықтықтан ғана түсінілетін мәдениет қайраткерлерінің бірі. Ол бір мезгілде бірнеше рөлде — жинаушы, ғалым, шығармашы иесі және педагог ретінде әрекет етті, және олардың әрқайсысында шынайы нәтижелерге жетті. Қазақ музыкалық мәдениеті оның қатысуынсыз мүлдем басқаша қалыптасар еді — мүмкін, халық мұрасының әлдеқайда көп жоғалуымен және кәсіби инфрақұрылымның әлдеқайда аз болуымен. Оның өмірбаяны мен еңбектеріне бүгінде жүгіну — тарихи өткенге құрмет емес, қазақ музыкалық өнерінің қазіргі кезде не екенінің негізін қалаған адаммен тірі диалог болып табылады.
