Қазақстан табиғаты өзінің алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Ел аумағында кең байтақ далалар, шөлдер, таулар, ормандар мен көлдер орналасқан және олар көптеген жануарлардың мекеніне айналған. Өкінішке қарай, кейбір түрлердің саны азайып, олар Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілді. Мұндай жануарларды қорғау ғалымдар, табиғат қорғаушылар және мемлекеттік ұйымдар үшін маңызды міндет болып табылады. Бұл мақалада біз сіздер үшін Қазақстанның Қызыл кітабындағы жануарлар туралы 20 қызықты әрі танымдық мәліметті жинақтадық.
- Қар барысы Қазақстандағы ең танымал сирек жануарлардың бірі болып саналады. Бұл жыртқыш Тянь-Шань мен Жетісу Алатауының биік тауларында мекендейді. Қалың жүні оның қатал қысқа төтеп беруіне көмектеседі. Денесіндегі дақты өрнек жартасты ортада көзге түспеуге мүмкіндік береді.
- Қар барысы он метрден астам қашықтыққа секіре алады. Мұндай қабілет оған терең шатқалдар мен жартастарды оңай еңсеруге мүмкіндік береді. Мысық тұқымдастары арасында мұндай ептілік сирек кездеседі. Таулы аймақта өмір сүру үшін бұл үлкен артықшылық болып табылады.
- Киік Қазақстан даласының басты нышандарының бірі саналады. Оны ерекше пішінді мұрны арқылы оңай тануға болады. Мұрын құрылысы жазда шаңды сүзуге, ал қыста суық ауаны жылытуға көмектеседі. Осындай ерекшелік киіктің қатал табиғи жағдайларға бейімделуіне мүмкіндік береді.
- Маусымдық көшу кезінде киіктер жүздеген шақырым жол жүре алады. Бұрын олардың табындары миллиондаған басқа жеткен. Қазіргі уақытта саны әлдеқайда аз болғанымен, соңғы жылдары популяцияның қалпына келуі байқалады. Түрді қорғау жұмыстары әлі де маңызды болып қала береді.
- Қарақұйрық Қазақстандағы ең сымбатты жануарлардың бірі болып есептеледі. Бұл бөкен шөл және шөлейт аймақтарды мекендейді. Қауіп төнген кезде өте жоғары жылдамдықпен жүгіре алады. Жылдамдық жыртқыштардан құтылуға көмектеседі.
- Құлан жылқы мен есектің жабайы туысы болып табылады. Бір кезеңде бұл жануар Қазақстан аумағында жойылып кетуге жақын қалған. Арнайы қорғау және қайта жерсіндіру бағдарламаларының арқасында құландар кейбір қорықтарда қайтадан кездеседі. Бүгінде олардың саны біртіндеп артып келеді.
- Арқар әлемдегі ең ірі жабайы қой болып саналады. Аталықтарының үлкен иір мүйіздері ерекше көзге түседі. Бұл жануарлар таулы өңірлерде өмір сүруге жақсы бейімделген. Олар тік жартастар мен қиын беткейлерде еркін қозғалады.
- Манул Еуразиядағы ең ерекше жабайы мысықтардың бірі болып табылады. Оның жалпақ тұмсығы мен қалың жүні өзгеше көрініс береді. Денесі шағын болғанымен, манул өте шебер аңшы саналады. Негізінен кеміргіштер мен ұсақ құстарды аулайды.
- Қызыл қасқыр Қазақстандағы ең сирек жыртқыштардың қатарына жатады. Оның жүні кәдімгі қасқырға қарағанда қызғылт реңкті болып келеді. Бұл түр табиғатта өте сирек кездеседі. Сондықтан оны байқау мамандар үшін маңызды оқиға саналады.
- Ителгі Қазақстанда қорғалатын сирек сұңқарлардың бірі болып табылады. Бұл жыртқыш құс өзінің жылдамдығымен және өткір көру қабілетімен танымал. Ғасырлар бойы адамдар оны саятшылықта пайдаланған. Қазіргі уақытта оның саны мемлекет қорғауында.
- Бүркіт те Қазақстанның кейбір өңірлерінде ерекше қорғалатын құстар қатарына кіреді. Бұл айбынды құс қазақ халқының мәдениетінде маңызды орын алады. Қанат жайымы екі метрден асады. Күшті тырнақтарының көмегімен ірі олжаны да ұстай алады.
- Қоқиқаз Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген құстардың бірі. Теңіз көлінде әлемдегі ең солтүстік қоқиқаз колонияларының бірі орналасқан. Қызғылт түсін олар қорегіндегі ерекше заттардың арқасында алады. Мыңдаған құстың бір жерде жиналуы керемет көрініс қалыптастырады.
- Бұйра бірқазан әлемдегі ең ірі ұшатын құстардың қатарына жатады. Оны басындағы бұйра қауырсындары арқылы тануға болады. Кейбір дарақтарының салмағы айтарлықтай үлкен болады. Ұя салу үшін көбіне адам баруы қиын су айдындарын таңдайды.
- Қара дегелек ақ дегелекке қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі. Ол елді мекендерден алыс, тыныш жерлерді мекендеуді ұнатады. Сақ мінезіне байланысты бұл құсты бақылау оңай емес. Сондықтан әрбір кездесу ерекше саналады.
- Шұбар күзен сусар тұқымдасына жататын сирек жыртқыштардың бірі. Оның жүні ашық түсті және ерекше өрнекпен көмкерілген. Кішкентай болғанымен, өз аумағын батыл қорғай алады. Табиғатта бұл аңды жиі кездестіру мүмкін емес.
- Жұпартышқан Еуразиядағы ең көне сүтқоректілердің бірі болып саналады. Ол өмірінің көп бөлігін су маңында өткізеді. Жақсы дамыған иіс сезу қабілеті лайлы суда қорек табуға көмектеседі. Оның мекен ету ортасын сақтау өте маңызды.
- Қарақал ұзын құлақ шашағымен танымал. Бұл сирек мысық тұқымдасы құрғақ аймақтарда мекендейді. Күшті артқы аяқтарының арқасында биікке секіре алады. Мұндай қабілет аңшылық кезінде үлкен пайдасын тигізеді.
- Түркістан сілеусіні өте сақ әрі жасырын өмір салтын ұстанады. Ол таулы және тау етегіндегі өңірлерде тіршілік етеді. Жақсы есту қабілеті күрделі жер бедерінде бағдарлануға көмектеседі. Табиғатта оны көру өте сирек мүмкіндік болып табылады.
- Бекіре тұқымдас балықтар да Қазақстандағы ерекше қорғалатын жануарлардың қатарына кіреді. Кейбір түрлері Жер бетінде миллиондаған жылдар бойы өмір сүріп келеді. Сол себепті оларды кейде «тірі қазба» деп атайды. Браконьерлік пен су айдындарының ластануы негізгі қауіптердің бірі болып отыр.
- Қазақстандағы көптеген сирек жануарлар қорықтар мен ұлттық парктерде қорғалады. Мұндай аумақтар табиғи ортаны сақтауға және популяциялардың қалпына келуіне жағдай жасайды. Ғалымдар мен табиғат қорғау қызметкерлерінің еңбегі жақсы нәтижелер беруде. Соның арқасында кейбір түрлердің саны біртіндеп артып келеді.
Қазақстанның Қызыл кітабындағы жануарлар еліміздің табиғи байлығының маңызды бөлігі болып табылады. Олардың әрқайсысы экожүйедегі тепе-теңдікті сақтауда ерекше рөл атқарады. Сирек кездесетін аңдар мен құстарды қорғау болашақ ұрпаққа табиғаттың байлығын сақтап қалуға мүмкіндік береді. Осындай мәліметтер адамдардың қоршаған ортаға деген жауапкершілігін арттырып, жануарларды қорғаудың маңызын тереңірек түсінуге көмектеседі.
